Aziz Jalol
ISHID tafakkuri; salafiylik va mutlaq zo‘ravonlikning qorishmasi
ISHID guruhi tafakkuri salafiylikning ifrot talqinlari va tashkilotli zo‘ravonlikdan tarkib topgan zaharli bir qorishma bo‘lib, Yaqin Sharqdagi siyosiy inqirozlar zaminida o‘sib chiqdi. Bu diniy libosga o‘ralgan fikriy tizim aslida kuchparastlikni va rejalashtirilgan zo‘ravonlikni oqlash vositasi edi.
Bu tafakkur uch asosga tayanar edi: salafi solihlarga o‘ziga xos talqin bilan qaytish, muxoliflarni keng miqyosda takfir qilish va maqsadlarga erishishning yagona yo‘li sifatida zo‘ravonlikni qo‘llash! Ana shu uchburchak ISHID ning fikriy asosini tashkil etdi. Ular o‘zlarini islomiy xalifalikni tiklovchilar deb da’vo qilsalar-da, amalda zamonaviy tarixdagi eng qonxo‘r tashkilotlardan biriga aylandilar.
ISHID ning salafiylikdan chiqargan talqini bu yo‘nalishning eng xavfli buzilishlaridan biri hisoblanadi; dinning zohiriga ortiqcha urg‘u berish va asl islomiy ta’limotlarni e’tiborsiz qoldirish orqali, tarixiy matnlardan tanlab olish hamda asrlar davomida shakllangan tafsiriy an’analarga e’tibor bermaslik natijasida ular islomning zo‘ravonlikka asoslangan qiyofasini taqdim etdilar. Hatto ko‘plab salafiy ulamolar ham bu talqinni rad etishdi. Bu ifrotchi nazariyada jihod, amr bil ma’ruf va nahiy anil munkar kabi tushunchalar asl ma’nolaridan uzoqlashtirilib, majburiylik va zo‘ravonlik vositalariga aylantirildi.
ISHID zaif rivoyatlar va o‘zboshimcha talqinlarga asoslanib, nafaqat zo‘ravonlikni joiz deb bildi, balki ko‘plab hollarda uni vojib ham deb bildi va unga qarshi chiqishni iymon zaifligining belgisi deb hisoblashdi. Takfir mexanizmi ISHID tafakkurining umurtqa pog‘onasini tashkil etardi. Takfir doirasini kengaytirish orqali bu guruh o‘zining cheksiz zo‘ravonligini oqlash uchun deyarli barcha islomiy va g‘ayriislomiy guruhlarni kofirlar jumlasiga kiritdi.
Shialar, so‘fiylar, druzlar, masihiylar, yezidiylar va hatto ISHID bilan hamfikr bo‘lmagan sunniy musulmonlar ham kofir va mushrik sifatida ko‘rsatildi. Bu takfiriy mantiq DAIShga kofirlarga qarshi urush hukmlariga tayangan holda har qanday jinoyatni oqlash imkonini berdi. Qiziq tomoni shundaki, boshqa jihodiy guruhlar, jumladan al-Qoida ham bu takfiriy xatti-harakatlardan omon qolmadi va ISHID ularni haqiqiy jihoddan og‘ishlikda aybladi.
Takfir doirasining bu qadar kengligi ISHID tafakkurining xoslik va inkoriy tabiatini ochib beradi. Bu guruh hech qanday muxolif ovozni qabul qilmasdi. ISHID tafakkurida zo‘ravonlik nafaqat vosita, balki o‘zi ham maqsad edi. Ko‘plab isyonchi guruhlar zo‘ravonlikni siyosiy maqsadlarga erishish vositasi sifatida ko‘rsalar, ISHID uni qudrat va ulug‘lik ramzi sifatida talqin qilardi. Ommaviy qatl qilishlar, bosh kesish, asirlarni yoqib yuborish va boshqa jinoyatlar bu guruh qudratini namoyish etuvchi sahnalardan iborat edi.
Bu zo‘ravonlik namoyishining ikki asosiy maqsadi bor edi: birinchidan, dushmanlarning qalbiga qo‘rquv solish; ikkinchidan, bunday manzaralarga qiziqqan ifrotchi unsurlarni jalb qilish. ISHID ning fikriy tuzilmasi shunday ishlab chiqilganki, bu zo‘ravonlik nafaqat qoralashga loyiq emas, balki taqvo va dindorlik alomati sifatida ko‘rilardi. Bu axloqiy o‘zgarish ISHID tafakkurining eng xavfli jihatlaridan biri edi. Shuning uchun a’zolar eng jirkanch jinoyatlarni ham hech qanday pushaymonliksiz amalga oshira olar edi.
Bu uch unsur qattiqqo‘l salafiylik, keng qamrovli takfir va mutlaq zo‘ravonlik yillar davomida Yaqin Sharqni qonga botirgan qatllar zanjirini boshlab berdi. Fikran zaif va qarama-qarshiliklarga to‘la bo‘lsa-da, ISHID tafakkuri soddaligi va murakkab savollarga bevosita javob berishi tufayli sodda tafakkur egalari uchun jozibali edi.
Diniy tuyg‘ulardan vosita sifatida foydalanish va zamonaviy ommaviy axborot vositalaridan mohirona foydalanish orqali bu tafakkur butun dunyodan minglab kishilarni o‘ziga jalb qildi. Ammo oxir-oqibat, ayni shu tor va qotib qolgan qarash ISHID ga keng ijtimoiy bazaga ega bo‘lishga to‘sqinlik qildi va nihoyat bu guruh o‘z zo‘ravonligida g‘arq bo‘ldi. Bugun ISHID ning o‘zini xalifalik deb atagan tuzumining qulashi ortidan bu tafakkur merosi vayronagarchilik, qotillik va nafratdan boshqa narsa emas.
