Aziz Jalol
IShID kabi mutaassib va zoʻravon guruhning barcha jinoyatlari orasida diniy ozchiliklarning xususan, yezidiylar, masihiylar va shialarning koʻrgan azob-uqubatlari ushbu insoniy fojianing haqiqiy miqyosini dahshatli tarzda koʻrsatadi. Yezidiylar, Yaqin Sharqning eng qadimiy diniy ozchiliklaridan biri sifatida, XXI asrda eng tashkilotli genotsid kampaniyalaridan biriga duch kelishdi.
2014-yil avgust oyida IShID xavorijlari Iroq shimolidagi Sinjorning yezidiylar yashaydigan hududlariga bostirib kirganida, minglab odamlarni oʻldirdi, ayollar va bolalarni jinsiy qullikka olib ketdi. Oldindan puxta rejalashtirilgan bu amaliyot oddiy harbiy hujum emas edi; balki bir xalq va bir dinni butunlay yoʻq qilishga qaratilgan maqsadli harakat edi.
Yezidiy ayollar IShIDning qul bozorlarida sotilardi, erkaklar va oʻsmirlar esa ommaviy ravishda qatl qilinardi. IShID changalidan qochib qutulgan koʻplab qurbonlar chuqur ruhiy jarohatlar bilan yuzlashdi, ularning davolanishi yillar talab qiladi. Dastlab xalqaro hamjamiyat bu fojiani qoralagan boʻlsa-da, amalda yezidiylarni qutqarish uchun juda oz samarali qadam tashlandi va bu qadimiy xalq oʻz fojeali taqdiriga yolgʻiz qoldirildi.
Yaqin Sharq masihiylari ham tarixlari ikki ming yilga borib taqaladigan bu jamoa IShIDning mislsiz zulm va vahshiyliklaridan omonda qolmadi. Mosul va Naynava dashtida qadimiy ibodatxonalar, tarixiy joylar vayron qilindi, masihiy oilalar ogʻir soliq toʻlashga majbur qilindi yoki majburiy ravishda islomni qabul qilgach, uylaridan quvib chiqarildi. IShID misrlik va efiyopiyalik masihiylarning qatl videolarini tarqatib, jahon xristianligiga Yaqin Sharqda ular uchun joy yoʻqligi haqida aniq bir xabar yubordi.
Bu dushmanona siyosat Mezopotamiyaning bu yurtlarda avlodlar davomida yashab kelgan soʻnggi masihiylarini ham oʻz uylarini tashlab ketishga majbur qildi. Masihiylarning madaniy merosining qoʻlyozmalar, qadimiy yodgorliklarning yoʻq qilinishi mintaqaning madaniy xilma-xilligiga tuzalmas zarar yetkazdi; bu zararning taʼsiri avlodlar davomida seziladi.
Shialar ham IShID mafkurasida asosiy dushman sifatida koʻrilgani sababli, guruhning shafqatsiz hujumlariga nishon boʻldilar. 2014-yilda Spayker lagerida yuzlab shia askarlarining qirg‘inidan tortib, Iroq va Suriyadagi masjid hamda ziyoratgohlarga ketma-ket uyushtirilgan portlashlargacha IShID bu jamoani jismonan yoʻq qilish uchun barcha imkoniyatini ishga soldi.
Bu tizimli zoʻravonlik shialarni kofir va mushrik deb bilgan, ularni oʻldirishni “sharʼiy vazifa” deb targʻib qilgan mafkuraga asoslangan edi. Hatto shia bolalari ham bu zoʻravonlikdan omonda qolmadi; koʻp bor shia oilalarining ommaviy qatllariga guvoh boʻlamiz. IShID Mosul va Tikritdagi shialarning qabristonlarini vayron qilgan videolarni tarqatib, oʻzining diniy nafratini ochiq ko‘rsatishga urinardi. Bu siyosatlar mintaqada mazhabchilikni kuchaytirib, Iroq jamiyatiga chuqur yaralar solib qoldirdi. Ularni tuzatish yillar davom etadi.
IShID qulashi ortidan bu qurbonlarning taqdiri hanuz nomaʼlum va iztirobli bo‘lib qolmoqda. Jinsiy qullikka olinib, zoʻravonlikka uchragan koʻplab yezidiy ayollar oʻz jamiyatlarida tanqid va malomatga duch kelmoqda. Majburlab munosabatdan tug‘ilgan bolalar murakkab shaxsiy va ijtimoiy muammolar bilan yuzlashmoqda. Ko‘plab masihiy tirik qolganlar uylariga qaytishni istamaydilar. Azizlarini yo‘qotgan shialar esa koʻpincha intiqomga undalmoqda. Bu insoniy fojia IShIDning nafratga asoslangan mafkurasi asrlar davomida birga yashab kelgan jamoalarni bir-biridan ajratib yuborganini ko‘rsatadi.
Ushbu ijtimoiy bogʻliqliklarni qayta tiklash uzoq muddatli jarayon boʻlib, mintaqaviy va global miqyosda keng qamrovli saʼy-harakatlarni talab qiladi. Nihoyat, ushbu unutilgan qurbonlarning xotirasi kelajak avlodlar uchun ogohlantirish bo‘lishi kerak zulmatga oʻxshash IShID qayta Yaqin Sharqqa soyasini solmasligi uchun.
