Aziz Azzom
Zamonaviy davlat boshqaruvining asoslari turli yo‘nalishlarga tayanadi. Ammo ularning eng muhim va asosiy ikki jihati sifatida xavfsizlik va tizim barpo etishni alohida ta’kidlash mumkin.
Afg‘oniston Islomiy Amirligi hokimiyatining tarixiy jihatdan qayta tiklanishi Afg‘oniston respublika tizimi soyasida tubdan zaiflashib, ich-ichidan yemirilgan bir sharoitda yuz berdi. O‘sha paytda na mamlakatda xavfsizlik bor edi, na haqiqiy davlat tizimi shakllantirilgan edi. Holbuki, yigirma yil davomida bosqinchilar va turli yordam tashkilotlari tomonidan davlat qurish tizim yaratish va xavfsizlikni ta’minlash nomi ostida milliardlab dollar mablag‘ sarflangan edi.
Ularning davlat tizimi barpo etish borasidagi eng sharmandali misollardan biri ikki prezident va ikki hukumatning hokimiyatni egallash uchun bir vaqtning o‘zida qasamyod marosimini o‘tkazganidir. Bu holat xalqaro maydonda mamlakat va Afg‘oniston xalqining obro‘sini yer bilan yakson qildi.
Ular hatto demokratiya doirasida ham G‘arbga xos va zamonaviy demokratiya deb ataluvchi tamoyillarni o‘zlari buzib kelganlar. Saylovlarni ham komissiyalarni ham o‘zlari belgilagan shikoyatlarni o‘zlari qabul qilgan g‘olibni ham o‘zlari e’lon qilgan keyin esa o‘zlari e’lon qilgan natijaga qarshi isyon ko‘targanlar.
Bu borada ortiqcha izoh berishga hojat yo‘q chunki barcha vatandoshlar yaxshi biladilarki hatto xalqning o‘zi ham respublika tizimi va hukumati degan nomdan bezib ketgan edi.
Ikkinchi asosiy masala xavfsizlik borasidagi holat ham barchaga ayon edi. Yuz minglab milliy armiya kuchlari va yuz minglab xorijiy bosqinchi qo‘shinlarning zamonaviy qurol-yarog‘i hamda texnologik yordami mavjud bo‘lishiga qaramay shaharlarning ichida tizimga qarshi norozilik va hayqiriqlar yangrar, beqarorlik davom etar hokimiyat mansab va lavozim talashlari sababli isyonlar va urushlar avj olgan edi.
Bir politsiyachi yoki nazorat-o‘rni askari kunduz kuni go‘yoki o‘z vazifasini bajarar, ammo kechasi esa xalqning sha’ni va mol-mulkiga tajovuz qiladigan o‘g‘ri giyohvand yo‘lto‘sar va talonchiga aylanardi. So‘ng esa bunday jinoyatlarning mas’uliyatini ham hech qanday uyalmay Islomiy Amirlik zimmasiga yuklardi.
Ammo buning aksi o‘laroq, Islomiy Amirlik boshqaruvi ostidagi hududlarda xalq xotirjamlik va xavfsizlik ichida yashardi. Maktablar ochiq edi sog‘liqni saqlash ishlari davom etardi xalqning murojaatlari da’volari va turli masalalari esa qisqa muddat ichida hamda adolatli tarzda hal qilinardi.
Hatto ko‘plab holatlarda shahar aholisi ham o‘z muammolarini hal qilish uchun Islomiy Amirlik sudlariga murojaat qilgan va ularning ishlari qisqa muddat ichida ko‘rib chiqilib hal etilgan.
Respublika o‘z faoliyati va siyosatining oqibatiga duch kelib, nihoyat qulaganida keng tarqalgan targ‘ibotlardan biri shundan iborat ediki go‘yoki tizim va xavfsizlik butunlay yo‘qolgan va Islomiy Amirlik g‘alaba qozonganidan keyin eng katta tashvish bunday sharoitda xavfsizlikni qanday ta’minlash va davlat tizimini qanday qayta barpo etish bo‘ladi.
Davlat tizimini barpo etish va xavfsizlikni millionlab dollarlik loyihalar hamda xorijiy mutaxassislar bilan bog‘lagan kishilar endi bu ishlar qanday amalga oshirilishiga shubha bilan qaragan edilar.
Ammo bugun barchamiz ushbu haqiqatning guvohimiz: Islomiy Amirlikning dastlabki g‘alaba kunidanoq bu jarayon hatto bir lahzaga ham to‘xtab qolmadi. Chunki Islomiy Amirlikning kuchlari va mas’ullari aynan shu ikki asosiy tamoyil xavfsizlik va tizim barpo etishga to‘liq amal qilgan holda, aniq reja va qat’iy iroda bilan mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga tayyor edilar.
Natijada atigi bir hafta ichida ma’muriy ishlar va jamoat tartibi yana odatiy holatga qaytdi. Tizimlar almashinuvi va ichki urushlarning achchiq xotiralari hamda og‘ir tajribalarini boshdan kechirgan ko‘plab insonlar uchun bu holat hatto tushdek tuyulardi.
Bugungi xavfsizlik masalasi haqida deyarli gapirishning hojati yo‘q. Chunki biror narsa yaqqol namoyon bo‘lib xalq ko‘z o‘ngida ko‘rinib turgan bo‘lsa uni ko‘p tahlil qilishga ehtiyoj qolmaydi.
Ammo tizim va uni barpo etish usullari haqida ko‘p gapirish mumkin. Chunki bugungi tizim va tartib turli jihatlardan o‘ziga xos va kamyobdir.
Vazirliklar va davlat idoralarining jismoniy jihatdan qayta qurilishi va o‘zgartirilishidan tashqari tashkiliy tuzilmaning takomillashtirilishi nizomlar va ish tizimlarining yaxshilanishi idoralarning faoliyat samaradorligining oshishi xalqqa qulayliklar yaratish va ularning roziligini ta’minlash ham alohida e’tiborga loyiqdir.
Eng muhimi esa xalq oldida hisobdorlik va javobgarlik alohida o‘rin egallaydi.
Bugungi kunda xalq bilan tizim o‘rtasidagi masofa yo‘qolgan, hatto deyarli nol darajaga tushgan. Vazir bosh direktor va boshqa mas’ullar oddiy xalq kabi erkin harakatlanadi turli yig‘ilishlarda qatnashadi shaharda yuradi va mamlakatning turli hududlariga oddiy fuqarolar kabi safar qiladi.
Bu holat yaxshi davlat boshqaruvining mevasi shuningdek tizimning xalq orasidagi mavqeyi ishonchi va qonuniyligining belgilaridan biridir.
Ammo xalqning mas’uliyati bu bosqichga yetib kelish bilan tugamaydi. Qanday qilib rahbarlarga yanada ko‘proq isloh va takomillashtirish uchun taklif tanqid va talab bildirish eshiklari ochiq bo‘lsa xalqning ham fuqaro va mas’ul inson sifatidagi vazifasi bugungi tizim, xavfsizlik va mavjud yutuqlarni asrash hamda qo‘llab-quvvatlashda o‘zining milliy burchini ado etishdir.
Chunki bunday o‘zaro hamkorlik har qanday davlat tizimining davomiyligi mustahkamligi va barqarorligini ta’minlash uchun hukumat va xalq o‘rtasidagi milliy majburiyat hisoblanadi.
