Sayid Jamoluddin Afg‘oniy
Eron, Isroil va Amerika Qo‘shma Shtatlari o‘rtasidagi uchburchak urushi g‘ayrioddiy bosqichga kirgan. AQSh prezidenti Donald Tramp urush boshlangandan beri ilgari ko‘rilmagan va tushunarsiz vaziyatga duch kelgan. Isroilning vaziyati esa to‘liq qulashdan uzoq bo‘lsa-da, go‘yo uning ustiga pichoq bosilgandek, jiddiy tashvish ostida.
Eronning vaziyati haqida uzoq vaqtdan beri AQSh va G‘arb ommaviy axborot vositalari, shuningdek, ular bilan hamfikr bo‘lgan mintaqaviy nashrlar katta o‘zgarishlar yuz berishi haqida xabar berib kelayotgan edi. Ammo barcha shu vaziyatlar orasida eng hayratlanarli va mojaroli holat Arabiston ko‘rfazi davlatlariga tegishli; bu kutilmagan vaziyat, hatto arablar ham bunday holatni tasavvur qilmagan edi.
Aslida, bu urushda AQSh shunday deb ishonardi yoki unga shunday ishonch singdirilgan edi: faqat ikki yoki to‘rt havo hujumi bilan Eronni butunlay yo‘q qilish mumkin. Taxmin qilinardi: xalq orasida tartibsizlik va keng qochish yuz beradi, hamma Eronni tark etishga urinadi va chegaralar hamda aerodromlarda katta tartibsizlik yuzaga keladi.
Isroil ham shunday ishonchga ega edi va bunga o‘zining dalillari bor edi. Bir necha kun oldin Eron ichki vaziyati ham shunday ehtimolni ko‘rsatgan edi, shuningdek, hukumatning namoyishchilarga keskin munosabati Isroilga ishonch bag‘ishlagan.
Ularning tasavvuriga ko‘ra, Isroil va AQSh Eronni hujum qilganda, ikki oy oldin Eronni qattiq qiynagan namoyishchilar yana ko‘tariladi. Ular mamlakat ichida Isroilning yerda qo‘llab-quvvatlovchilari sifatida harakat qilib, hukumatga qo‘shimcha bosim o‘tkazadi va bir necha kun ichida amaldagi Eron rejimi qulab, yangi tizim shakllanadi.
Shu maqsadda AQSh va Isroil urushning dastlabki to‘lqinida Eronning eng katta diniy rahbari va eng qudratli shaxsi Xomaneiyni maqsad qilib, sahnadan chiqarib tashlashni rejalashtirdi. Ular ishonishardi: mavjud tizimning eng katta ustuni va AQSh-Isroil rejalari uchun eng katta to‘siq aynan shu shaxs. Uni olib tashlash bilan odamlar oqimi harakatga tushadi va ularning rejalari tez amalga oshadi.
Ammo katta va hayratlanarli shok Isroil, AQSh va hatto butun dunyoga tushdi: hujumlarga qaramay, na namoyishlar bo‘ldi, na ichki xiyonat yuz berdi. Oliy rahbar yo‘qolganidan keyin dunyo bir bo‘shliqni his qilgan bo‘lsa-da, shu bilan birga tushunarsiz vaziyat paydo bo‘ldi.
Ular Oliy rahbardan kutgan natija yo‘qolishi bilan bir necha barobar oshdi. Isroil va AQSh ikki kun yoki eng ko‘p bir hafta ichida rejimni o‘zgartirish va maqsadlarini e’lon qilishni rejalashtirgan edi, ammo ikki haftadan oshdi, ularning kuch namoyishi usullari sinab ko‘rildi.
Jamoat joylari va boshqa hududlar kuchli va shafqatsiz tarzda bombardimon qilindi, ammo Eron ichida ular kutgan o‘zgarish yuz bermadi. Agar o‘zgarish bo‘lsa, ilgari tizimga qarshi bo‘lgan odamlar endi uni qo‘llab-quvvatlashga o‘tgan. Ilgari biroz xiyonat qilishga moyil bo‘lganlar endi bundan nafratlanadi. Oldin Eron faqat ballistik raketalarni ishlatishga tayanardi, ammo hozir u turli xil vayronagarchik usullarini qo‘llayapti.
Oldin Eron nisbatan cheklangan va sekin reaksiyalar ko‘rsatardi, ko‘proq Isroilga qarshi raketa otish bilan cheklangan, ammo hozir u AQShning harbiy bazalarini butun mintaqada maqsad qilmoqda va ularni asosan beqaror ahvolga solgan. Shu bazalarning ko‘pchiligi hujum natijasida o‘chgan. Har bir mamlakatda AQShning harbiy markazi mavjud bo‘lsa, u doimiy va kuchli tarzda nishonga olingan va katta zarar yetkazilgan.
Shuningdek, Eron jahon eksport yo‘llarini, xususan neft va gaz yo‘llarini nazorat ostiga olib, Hormuz bo‘g‘ozini o‘z nazorati ostiga olganini e’lon qildi. Har qanday kema shu yo‘ldan o‘tishga jur’at qilsa, butunlay suvga cho‘kadi, deb ogohlantirdi. Shu e’lon butun dunyoda vahima va xavotirni kuchaytirdi, mintaqada neft va gaz narxlari keskin oshdi va bu hatto Yevropada sezildi.
Eron raketalari bilan nafaqat AQShning harbiy bazalari va elchixonalari nishonga olingan, balki uchayotgan jangovar samolyotlar va ularga yordam berayotgan samolyotlar ham nishonga olingan. Shu paytgacha bir necha samolyot zararlangan. Umuman olganda, Isroil va AQSh xohlagan o‘zgarish hali yuz bermagan, ammo Eron o‘zgarishlarni amalga oshirib, uning ta’siri sharqdan g‘arbga tarqalmoqda.
Ushbu urushda eng murakkab vaziyat Arab davlatlariga tegishli bo‘lib, u yerda AQSh bazalari taxminan 35-40 yil davomida mavjud. AQSh bu bazalarga milliardlab dollar sarflagan, ulardan katta qismi arablar tomonidan to‘langan. Ushbu bazalarning asosiy maqsadi – arab davlatlarining xavfsizligini ta’minlash edi.
Ammo hozir Eron har kuni shu bazalar va u yerda joylashgan AQSh askarlarini nishonga olmoqda. Mutaxassislarning aytishicha, agar bir raketa Isroilga uchsa, bir necha raketa boshqa arab davlatlariga yo‘naltiriladi va ularning havo hududi buziladi, AQSh armiyasi yordamida qurilgan nufuz va kuch susayadi.
Turkiy mashhur shaxs Turki Al-Faisal, yillar davomida Saudiya Arabistonining Tashqi ishlar vazirligi va razvedka tashkilotini boshqargan, so‘nggi kunlarda bir nechta intervyu berdi. U intervyularda oshkor qiladi: arablar AQSh kuchlaridan himoya kutgan edi, lekin hozir ular katta muammoga aylangan. Mutaxassislar shuningdek aytishicha, bu bazalar faqat Eron raketalarini arab davlatlariga yo‘naltirmagan, balki Hormuz bo‘g‘ozi yopilishida ham muhim rol o‘ynagan.
Arab davlatlari iqtisodi neft va gazga tayangan. Agar eksport yo‘llari yopilsa, ularning iqtisodiy hayoti ham yo‘qoladi. Saudiya Arabistoni uchun muvaffaqiyat bo‘lganki, so‘nggi yillarda ko‘plab quvurlar chizildi va yangi eksport yo‘llari, xususan Qizil dengiz orqali topildi. Ammo hozir Eron eslatadi: Bab al-Mandab bo‘g‘ozi Ansoralloh nazorati ostidagi hududga yaqin, uni yopish qisqa vaqt ichida amalga oshirilishi mumkin.
Shu sababli, hozirgi vaziyatda Arabiston ko‘rfazi davlatlari katta xavotir va bosim ostida, AQSh harbiy bazalarini esa Keling, menda uring! degan maqolga o‘xshash ko‘rishadi. Ya’ni, xavfsizlik uchun qurilgan narsa, endi xavf va muammo manbaiga aylangan.
Ushbu urush qisqa muddatda ko‘plab o‘zgarishlarni keltirib chiqardi, Yevropa va Osiyoda neft va gaz inqirozini yaratdi, Eron raketalari har tomonlarga uchib, aniq maqsadlarni nishonga olyapti.
Uzoq muddatli natija nima bo‘ladi? Mutaxassislar aytishicha, Eronning maqsadi arab davlatlariga bosim o‘tkazish, Hormuz bo‘g‘ozini yopish va Evropa importini to‘xtatish orqali AQShni siqishdir. Shuningdek, Eron oz miqdordagi talablarini majburlash va oxir-oqibat urushni to‘xtatishga majburlashni rejalashtiradi. Haqiqat shuki, Eron AQShni shunday hiyla bilan o‘rab olgan: Eron uchun xarajat kam, AQSh uchun zarar katta. AQSh Eronni yer ustidan bostirmaguncha, hatto g‘alaba haqida o‘ylay olmaydi.
AQSh yaqinda Afg‘onistonda yer ustidan kirishni tajriba qilgan, u yerda turli davlatlar va NATO kuchlari ham bo‘lgan, ammo natija sharm va umidsizlikdan boshqa narsa bo‘lmagan. Arab davlatlari AQShning moliyaviy homiylari bo‘lgan; aks holda AQSh deyarli moliyaviy qiyinchilikka uchragan bo‘lardi. Shu sababli, hozir AQSh yolg‘iz Eronni bosib o‘tishga jur’at qilmaydi, urushni faqat bir necha hafta davom ettirishi mumkin, keyin ruhiyati sindiriladi va orqaga chekinishga majbur bo‘ladi.
Ushbu urushning arab mintaqasi uchun eng katta oqibatlaridan biri shuki, ular AQShga qarshi o‘zining zaifligi va shu bilan birga harbiy bazalarga bo‘lgan g‘ururi noto‘g‘ri ekanini tushunadi. Endi kelajakda AQSh va uning bazalariga qanday munosabatda bo‘lishi o‘zlariga bog‘liq.
