Zohid Jamol
Ekstremistik DAISh(ISHID) guruhi 21-asrning eng falokatli hodisalaridan biri hisoblanadi. Bu guruh Sharqiy O‘rtadagi tarixiy, siyosiy va dini murakkabliklardan ildiz olgan bo‘lib, to‘satdan yuzaga kelgan emas, balki bir necha o‘n yillik o‘zgarishlar va inqirozlar mahsulidir. Ayniqsa, 2003-yilda Iroqning bosib olinishi, mintaqaviy davlatlarning qulash jarayoni va diniy ekstremistik mafkuralarning vositaga aylantirilishi DAIShning o‘sishi uchun zamin yaratdi.
DAISh (ISHID) salafiy jihodchi guruhlardan kelib chiqqan bo‘lsa-da, o‘ta mutaassib va zo‘ravon yo‘lni tanlab, o‘zini “Islomiy davlat” deb e’lon qildi. Bu da’vo xalq tomonidan tan olinmagan bo‘lib, qo‘rquv, terror va dini tushunchalarning buzib ko‘rsatilishiga asoslangan edi. (ISHID) DAIShning qonxo‘r yetakchilari “xalifalik” va “jihod” kabi tushunchalardan foydalanib, Iroq va Suriyadagi umidini yo‘qotgan sunniy yoshlarga murojaat qilib, ularni urush mashinalariga aylantirishdi va bu orqali o‘zlarining yovuz maqsadlariga erishishga harakat qilishdi.
(ISHID) DAIShning shakllanish va rivojlanish jarayonini uchta asosiy bosqichda ko‘rib chiqish mumkin:
- Iroq urushi chog‘ida, Abu Mus’ab Zarqaviy yetakchiligida tashkil topishi, u o‘z faoliyatini asosan shialarga qarshi mazhabiy zo‘ravonlikka qaratgan edi.
- 2006-yilda Zarqaviyning o‘ldirilishidan so‘ng, guruh o‘z nomini Iroq Islomiy davlati deb o‘zgartirdi. Keyinchalik, Abu Bakr Bag‘dodiy davrida bu guruh kuchayib bordi.
- Suriyadagi ichki inqirozdan foydalanib, DAISh(ISHID) faoliyatini bu mamlakatga kengaytirdi. Bu guruh katta hududlarni nazorat ostiga olib, o‘zini global kuch sifatida ko‘rsatishga urindi. Ular psixologik targ‘ibot va ijtimoiy tarmoqlar orqali kuch va qudratga boy suratlar yaratib, bu bilan yolg‘on bir ulug‘vorlikni namoyon qilishdi. Aslida esa (ISHID) DAIShning iqtisodiy poydevori talon-taroj, kontrabanda va qullikka asoslangan edi.
(ISHID) DAIShning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri bu guruhning oxirat, qiyomat va mahdaviyat (Mahdiy chiqishi) bilan bog‘liq tushunchalardan ustalik bilan foydalanishi edi. Al-Qoida bu mavzulardan uzoq yurishga harakat qilgan bo‘lsa-da, DAISh esa Islomdagi qiyomat bilan bog‘liq bashoratlarni faol ravishda suiiste’mol qilib, tarafdorlarini zo‘ravonlikka undardi. Ular hatto Mahdiy”ning tez orada paydo bo‘lishini da’vo qilishar va o‘z urushlarini Allohning oxirzamon ssenariysi deb e’lon qilishardi.
Bu yondashuv, nafaqat ekstremizmga moyil kishilarni o‘ziga jalb qildi, balki(ISHID)DAIShga o‘z zo‘ravonliklarini “muqaddas vazifa deb ko‘rsatish imkonini berdi.
Shunga qaramay, so‘nggi yillarda (ISHID) DAIShning qulash jarayoni bu guruh haqiqiy davlat bo‘lmasdan, asosan yolg‘on va bo‘sh propagandaga asoslangan bir hodisa bo‘lganini ko‘rsatdi. Jamiyat infratuzilmasining yo‘qligi, qatliom va talonchilikka tayanuvchi siyosat, hamda mahalliy aholining qarshiligi uning yakuniy qulashiga olib keldi. Biroq, (ISHID) DAIShning merosi ekstremistik mafkurasi, yashirin tarmoqlari va sodir etgan jinoyatlarning psixologik asoratlari hali ham xavf sifatida saqlanib qolmoqda.
Bu guruhning ildizlari va tarixiy rivojlanishini tushunish, nafaqat o‘tmishni tahlil qilish, balki kelajakda shunga o‘xshash hodisalarning oldini olish uchun ham muhimdir.
