Zohid Jamol
DAISh(ISHID) yetakchilari, tuzilmasi va rahbarlik uslubi
DAISh(ISHID) yarim-davlatga o‘xshagan bir hodisa sifatida murakkab tuzilmaga ega edi. Uning yetakchilari layoqat asosida emas, balki mutaassib mafkuraga to‘liq sadoqat, qo‘rqinchli vahima tarqata olish qobiliyati va zo‘ravonlikka moyillik asosida tanlanardi. Bu guruhda yetakchilar birin-ketin faqat qotillik, terror va talonchilikdagi muvaffaqiyatlariga qarab o‘zlarini “xalifa” deb e’lon qilishardi bu esa aslida xalifaliksiz bir xalifalik edi.
Abu Bakr Bag‘dodiy notanish chehra va yashirin hayoti bilan g‘ayritabiiy bir rahbarning mukammal timsoli edi. U xalifalik da’vosini qilgan bo‘lsa-da, doimo tunnel va g‘orlarda yashirinardi va o‘zining baxtsiz vorislari kabi intihor kamarini portlatib hayotiga nuqta qo‘ydi. DAISh(ISHID) yetakchilaridagi bu takroriy naqsh zo‘ravonlik orqali hokimiyatga kelish va yana zo‘ravonlik ichida halok bo‘lish guruhning bemor tuzilmasini aks ettirardi. Bu tuzilmada sadoqat faqatgina zulm va shafqatsizlik darajasi bilan o‘lchanardi.
ISHIDDAIShning rahbarlik tizimi uch asosiy ustunga tayanardi:
- Shurayi shar’iy mafkuraviy qarorlarni chiqaruvchi.
- Shurayi harbiy terror va talonchilik amaliyotlarini rejalashtiruvchi.
- Shurayi viloyaviy bosib olingan hududlarni boshqaruvchi.
Tashqi tomondan bu tizim izchil ko‘rinsa-da, amalda u tarqoq va yarim mustaqil guruhlar tarmog‘i edi. Ularni yagona qilgan narsa terror, qirg‘in va talon edi.
Iroq, Suriya, Liviya va boshqa hududlarda ISHID DAIShning mahalliy yetakchilari ko‘pincha sobiq jinoyatchilar yoki Baas rejimi zobitlari edi. Ular etnik va mazhabiy noroziliklardan foydalanib hokimiyatni egallashgan. Masalan, Afrikadagi Boko Haram yoki Afg‘onistondagi DAISh(ISHID) Xuroson kabi bo‘limlar “xalifalik”ka sadoqat iddao qilsalar-da, amalda mafiya guruhlari kabi harakat qilgan. Ular inson savdosi va giyohvandlikni islom nomi ostida amalga oshirgan.
ISHIDDAIShdagi rahbarlik ikki ziddiyatli tamoyilga asoslangan edi:
- Markazlashtirilgan strategik qarorlar,
- Mahalliy darajadagi erkinlik.
Bir tomondan, Bag‘dodiy va uning vorislari Abu Ibrohim Qurayshiy va Abu Hasan Hoshimiy barcha narsani nazorat qilishar, hatto bayroq dizayni va qatl uslublari ham ular tasdig‘iga muhtoj edi. Ikkinchi tomondan esa, jihod niqobi ostida mahalliy jangarilarga har qanday jinoyatni amalga oshirish vakolati berilgan edi. Bu ziddiyatli yondashuv DAIShni bir vaqtning o‘zida ham markazlashgan, ham mutlaqo tartibsiz bir guruhga aylantirgan bu esa oxir-oqibat uning qulashi bilan yakun topdi.
DAISh(ISHID) rahbarlari ummat ustidan hukmronlik da’vosini qilsalar-da, o‘z nazoratidagi hududlarda hatto eng oddiy xizmatlar suv va elektr ta’minotini ham ta’minlay olishmagan. Ularning iqtisodi faqatgina talon va qullikka asoslangan edi. Bugungi kunga kelib, DAISh(ISHID) bosib olgan hududlar qulab tushganidan so‘ng, guruhning rahbarlik tizimi yashirin tarmoqqa aylangan. Uning noma’lum rahbarlari, masalan, Abu Hafs Hoshimiy, endilikda ochiq boshqaruvdan voz kechib, yashirin suiqasdlarga va onlayn taktikalarga tayanishmoqda.
AmmoISHID DAIShdan olinadigan eng katta saboq shundaki:
Qo‘rqitish va terrorga asoslangan rahbarlik, vaqtincha g‘alaba qozonishi mumkin, ammo oxiri baribir qulashdir. Chunki hech kim o‘zi ham ishonmaydigan qurbonlik yo‘lida jon berishga tayyor emas.
