Zahid Jamol
(ISHID) DAIShning moliyaviy manbalari va iqtisodiy tizimi
DAISh(ISHID) yigirma birinchi asrning eng murakkab va vayronkor ekstremistik tashkilotlaridan biri bo‘lib, faqat qurolga tayanib yashab qolmadi; balki uning orqasida shunchalik vayronkor va hisob-kitobli tarzda ishlab chiqilgan iqtisodiy tizim ham bor edi. Bu guruh an’anaviy va zamonaviy usullarni qo‘shib, o‘zini zamonasining eng boy ekstremistik oqimiga aylantira oldi.
(ISHID) DAIShning eng katta daromadi bosib olingan neft konlarini sotish, banklarni talash, tovlamachilik, odam o‘g‘irlash va qadimiy yodgorliklarni kontrabanda qilishdan kelardi. Ammo bu boylik xalq hayotini yaxshilash uchun emas, balki zo‘ravonlik va dahshatni kengaytirish uchun ishlatilardi. Quvvatining eng yuqori davrida DAISh(ISHID) Iroq va Suriya neft manbalarini nazorat qilib, har kuni millionlab dollarni cho‘ntagiga solardi; bu pul rivojlanish uchun emas, balki qurol sotib olish va xavorij jangarilarga maosh to‘lashga sarflanardi bo‘sh va’dalar bilan jalb qilingan bu yigitlarning oldida esa faqat qotillik, talonchilik va vayronagarchilik yo‘li bor edi.
«Xavorijlar davri»ning iqtisodiy tizimining eng yaqqol xususiyatlaridan biri uning ikki qirrali tuzilmasi edi; bir tomondan davlat kabi ish yuritib, bosib olingan hudud aholisidan soliq va boj olar, boshqa tomondan esa mafiya tarmog‘i kabi neft kontrabandasi, ayollar va bolalarni sotish, hattoki qurbonlarning a’zolarini tijorat qilish bilan shug‘ullanar edi.
Ekstremistik daishchilar noqonuniy moliyaviy tizim yaratib, talangan pullarni qora bozorlar va noqonuniy bank tarmoqlari orqali yuvib, xalqaro hisob raqamlariga o‘tkazar edilar. Ular hatto soxta pul va pasport ham chiqarishga kirishdilar, go‘yo davlat ekanliklarini isbotlash uchun; aslida esa bu harakatlar bo‘sh kuch namoyishidan boshqa narsa emasdi va umri bir necha kundan oshmadi.
Shubhasiz, DAISh(ISHID) iqtisodiyotining eng dahshatli qismi inson savdosi edi. Ular aynan shu orqali xayoliy xalifalikni amalga oshirmoqchi bo‘lishdi.
Bu baxtsiz guruh minglab diniy ozchiliklarga mansub ayol va bolalarni, xususan yezidiylarni, qullikka soldi va ularni qul bozorlarida qimmat narxlarga sotdi; hatto qurbonlarning a’zolari ham foydali tovar sifatida ko‘rilardi. Bu uyushgan jinoyatlar nafaqat(ISHID) DAIShning vahshiy yuzini ochib berdi, balki bu tashkilot eng oddiy insoniy qadriyatlardan ham mahrum ekanligini ko‘rsatdi.
Bu jirkanch ishlarning hech biri o‘zlarini xalifalik va islomiy adolat o‘rnatuvchi deb da’vo qiluvchilar bilan bog‘liq emas. Ammo zamonaviy xorijiylarning xulq va amallari ochiq-oydin shuni ko‘rsatadiki, ular na islomiy xalifalikni va na adolatni istaydilar, balki o‘zlarining qora maqsadlarini amalga oshirish uchun Islom niqobidan foydalanadilar va aziz Islomni dunyo ko‘z o‘ngida vahshiy, vayronkor, qonxo‘r va talonchi sifatida ko‘rsatadilar.
DAISh(ISHID) tomonidan islomiy iqtisodiyot yaratish da’volariga qaramay, aslida bu guruh ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatmaydigan talonchi mashina edi. DAISh(ISHID) nazorati ostidagi hududlarning infratuzilmalari tezda vayron bo‘ldi va xalq suv, elektr hamda dori-darmon tanqisligiga duchor bo‘ldi.
Xulosa qilib aytganda, DAISh(ISHID)iqtisodiy tizimi ham uning mafkurasi kabi qo‘rquv va vayronagarchilikka asoslangan edi va taqdiri faqat qulash bo‘ldi. Bugun DAISh(ISHID) o‘zining ko‘p hududlarini yo‘qotgan bo‘lsa-da, u qoldirgan iqtisodiy yaralar hanuzgacha bitgani yo‘q.
