Akbar Jamol
4-qism _ yakuniy
Bu yerda ulamolarning fatvolari bilan mazlum xalqning e’tiqodi va munosabati o‘rtasidagi aloqani yana bir muhim mantiqiy va fikriy jihatdan ham tahlil qilish zarur. Bu jihat butun masalaning mohiyatini yanada ravshanroq ochib beradi. Harakatlarning oldini olish maqsadida chiqariladigan fatvolar borasida asosiy va muhokamaga loyiq savol shuki:Mazkur ulamolarning pozitsiyasi shariat mezonlari asosida adolatli va muvozanatli baholanadimi?
Ulamolar mazlumlarning jabr-zulmga uchrashi oqibatida yuzaga kelgan qurolli qarshilikni isyon va fitna deb ataganlarida yoki uning kelib chiqishi mumkinligidan xavotir bildirganlarida bu qarshilikka qarshi qat’iy fatvolar chiqarganlarida ayni shu qat’iyat izchillik va jasorat bilan zolim davlatning faoliyati uning zolim hukmdorlari hamda adolatsiz muassasalari ham shariat nuqtayi nazaridan baholanadimi? Ularga qarshi ham fatvolar chiqariladimi?
Agar tarozining bir pallasi ya’ni mazlumni qarshilikdan qaytarish pallasi nasihat va fatvolarning og‘ir yuki ostida yerga tushib qolsa ikkinchi pallasi zolimni zulm qilishdan qaytarish pallasi esa havoda muallaq qolsa yoki davlat manfaatlari qurboniga aylansa mazlum xalqning ushbu ilm ahli qatlamiga nisbatan diniy va axloqiy ishonchini yo‘qotishi tabiiydir. Chunki shariat va uning ilmi biror tabaqa qavm yoki ilmiy mansabni meros qilib olgan kishilarning shaxsiy mulki emas. Bu butun insoniyatga tegishli inson fitratiga mos ilmdir. Mazlum ham bu ilmni o‘rganishi mumkin va o‘rganadi.
Shu bois mazlum xalq ulamolarning barcha fatvolari faqat qonuniy qurolli qarshilikning qo‘lini bog‘lash uchun qo‘llanayotganini zolimning zulmi ustiga esa sukut pardasi tortilayotganini ko‘rsa bunday biryoqlama fatvolarni qabul qilmaslik uchun shar’iy asos izlaydi va uni topadi. Mazlumlar Qur’on va sunnatning umuminsoniy tamoyillari o‘zini himoya qilish qasos va adolat asosida quyidagi pozitsiyani egallaydilar:
Agar haq talab qilishimiz uchun ochilishi kerak bo‘lgan barcha eshiklar yopiq bo‘lsa va fatvo beruvchilar ham zolimning qo‘lini qaytarishga urinmayotgan bo‘lsalar unda o‘z huquqlarimiz va mavjudligimizni himoya qilish bizning asosiy insoniy va shar’iy burchimizdir.
Ana shunday nozik va hal qiluvchi bosqichda mazlum xalq o‘zining haq va mazlum ekaniga Allohning yordami ular bilan bo‘lishiga iymonan ishonib, tavakkul qilgan holda qurolli qarshilik yo‘lini tanlaydi. Agar bir tomondan ulamolar fuqarolar urushi yuz berishi mumkinligi kabi ehtimoliy xavotirlar asosida harakatning davom etishiga to‘sqinlik qilsalar ikkinchi tomondan mazlum o‘zining mudofaa huquqiga tayanib quyidagi umid va e’tiqod bilan ish tutadi:
Alloh taolo mening niyatim va majburiy holatimni hisobga olib nafaqat g‘aybdan yordam berib bu ojiz bandani qo‘llab-quvvatlaydi balki ushbu qonuniy mudofaa harakatining fitnaga aylanishi boshqalarning qo‘liga o‘tib ularning maqsadlari yo‘lida foydalanilishidan hamda mamlakatning uzoq davom etadigan fuqarolar urushi girdobiga tushib qolishidan saqlaydi.
Boshqa tomondan tarix ham shunga guvohlik beradiki dunyoda biror hukumat zolimga aylanganida uning imkoniyatlari va resurslari doimo mazlum xalqnikidan ko‘proq bo‘ladi. Agar faqat imkoniyatlarning kamligi yoki tartibsizlik yuz berishidan xavotir qarshilikka qarshi bahona qilib ko‘rsatilganida Islom tarixida hech qanday yirik jang sodir bo‘lmagan bo‘lardi.
Angliy mustamlakachiligi davrida Hindistonning buyuk olimi Shayxulhind Mavlono Mahmud Hasan (r.h.) Ipak ro‘mol harakati ga asos soldi. Britaniya hukumati behisob imkoniyatlar armiya va nihoyatda zamonaviy qurol-yarog‘larga ega edi. Ulamolar esa to‘plarning og‘ziga bog‘lanib portlatilar edi. Shunga qaramay Shayxulhind va Mavlono Ubaydulloh Sindhiy Afg‘oniston va boshqa mamlakatlar bilan hamkorlikda qurolli qarshilik uchun puxta reja ishlab chiqdilar. Chunki ular bosqinchi va zolimga qarshi sukut saqlash uning zulmi davom etishiga yo‘l ochishini yaxshi bilardilar.
Qurolli qarshilik qachon fitnaga aylanadi?
Shuni aniq anglash kerakki, qurolli qarshilik o‘z-o‘zidan fitna yoki fuqarolar urushiga aylanmaydi. U harakatlar boshqaruvi dinni to‘g‘ri anglamaydigan va inson hayotining hurmatini tushunmaydigan millatchi dunyoparast yoki yetarli ta’lim olmagan shaxslar qo‘liga tushganidagina halokat omiliga aylanadi. Harakatlarning maqsadi faqat qasos olishdan iborat bo‘lib qolsa oddiy xalq bolalar va hatto mojaroga hech qanday aloqasi bo‘lmagan kishilarga ham hujumlar boshlanadi. Bunday ishlar shariatda qat’iy harom va yer yuzida buzg‘unchilik qilish hisoblanadi.
Bu muammoning eng muhim yechimi shundan iboratki: Bunday qonuniy va zarur qurolli qarshilik harakatiga obro‘li taqvodor va mustahkam ilmiy salohiyatga ega ulamolarning o‘zlari rahbarlik qilishlari kerak. Ya’ni ulamolar mazlumlarni qarshilikdan qaytarish uchun fatvo chiqarish o‘rniga ularning tayanchi va himoyachisiga aylanishlari hamda harakatga o‘zlari rahbarlik qilishlari lozim.
Ulamolar bunday harakatlarga o‘zlari rahbarlik qilganlarida:
1. Harakatning boshqalarning qo‘liga tushib qolishi va undan shaxsiy yoki qabilaviy manfaatlar yo‘lida noto‘g‘ri foydalanilishining oldini oladilar.
2. Shariat belgilagan chegaralarga jumladan oddiy xalq ayollar bolalar va janglarda qatnashmayotgan kishilarga zarar yetkazmaslik qoidasiga qat’iy rioya qilinishini ta’minlaydilar.
3. Harakat yo‘nalishini faqat zulmni daf etish va adolatni qaror toptirish maqsadlariga yo‘naltiradilar.
Buning zamonaviy davrdagi eng yirik namunasi Afg‘oniston Islom Amirligining yigirma yillik kurashidir. Bir tomonda dunyoning eng yirik qudratli davlati AQSH va uning 47 ta ittifoqchisi turgan bo‘lsa ikkinchi tomonda moddiy imkoniyatlardan mahrum ammo iymon kuchiga ega xalq va mujohidlar turardi. Ular ulamolarning tartibli rahbarligi ostida kurash olib bordilar. Bu qarshilik nafaqat dushmanni mag‘lub etdi balki diniy tartib-intizomning tizimli ravishda yo‘lga qo‘yilgani sababli mamlakatni uzoq davom etadigan fuqarolar urushi girdobiga tushib qolishdan ham saqlab qoldi.
Iymoniy birlik va Payg‘ambarlik bashorati
Mazlumlik keng tarqalgan bunday sharoitda eng muhim omillar iymon kuchi va birlik dir. Bu haqda Abu Dovudning Sunan asaridagi 4297-hadisda bayon qilingan.
Sayyidimiz Savbon r.a.dan rivoyat qilinishicha Rasululloh (s.a.v) shunday deganlar:
Yaqinda boshqa xalqlar sizlarga qarshi bir-birlarini chorlab xuddi yeguvchilar dasturxon atrofida to‘planganidek sizlarga qarshi to‘planadilar.
Sahobalar:Ey Allohning Rasuli! O‘sha paytda bizning sonimiz oz bo‘ladimi? deb so‘radilar.
Rasululloh (s.a.v) dedilar:
Yo‘q aksincha o‘sha kuni sizlar ko‘p bo‘lasizlar. Ammo dengiz ko‘pigidek vaznsiz va qadrsiz bo‘lasizlar. Alloh dushmanlaringizning qalbidan sizlardan bo‘lgan qo‘rquvni olib tashlaydi va qalblaringizga vahn ni soladi.
Vahn nima? deb so‘raldi.
U zot:Dunyoni sevish va o‘limdan qo‘rqish, deb javob berdilar.
Ushbu muborak hadis musulmonlar o‘zaro parokanda bo‘lib dunyo rohatiga berilish yoki qo‘rquv ularning hayotida doimiy hamrohga aylanganida zulm qurboniga osonlik bilan aylanishlarini ochiq bayon qiladi.
Shunday ekan mazlum uchun Islom shariati qo‘rqoqlik ojizlik yoki zolim oldida tiz cho‘kish degani emas. Agar sud-huquq tizimi o‘z vazifasini bajarmasa davlatning o‘zi zolimga aylansa va islohot uchun barcha yo‘llar yopilsa o‘z huquqlari hamda mavjudligini saqlab qolish yo‘lidagi qurolli qarshilik mazlumning insoniy tabiiy va shar’iy haqqiga aylanadi.
Bunda yagona shart shuki bunday qarshilik hissiyotlar yoki dunyoviy manfaatlar qurboniga aylanmasligi kerak. Aksincha unga amali bilan ilmiga rioya qiladigan taqvodor ulamolar rahbarlik qilishi lozim. Ular ummat birligini ta’minlaydigan muhitni yaratishlari iymon kuchini uyg‘otishlari va urushning axloqiy qoidalariga rioya qilgan holda qarshilikni mazlumlar uchun haqiqiy adolat tinchlik va ezgulikka erishish vositasiga aylantirishlari kerak.
