Akbar Jamol
Janubiy Osiyo bilan Markaziy Osiyoni bog‘lovchi mintaqada an’anaviy diplomatiya endilikda o‘z samaradorligining katta qismini yo‘qotdi. Uning o‘rnini esa murakkab razvedka va geosiyosiy shaxmat egalladi. Bu maydonda siyosiy va xavfsizlikka oid «donalar» tez sur’atlarda o‘zgarib bormoqda. Pokiston armiyasi uzoq yillar davomida Afg‘onistondan kelib chiqayotgan qurolli harakatlar uchun mas’uliyatni Afg‘oniston Islom Amirligi zimmasiga yuklab kelgan edi. Biroq bugungi kunda Islom Amirligining yondashuvi ham yangi bosqichga kirdi. Endi u faqat ayblovlarni rad etish bilangina cheklanmay, balki dala sharoitidagi dalillar va zamonaviy texnik imkoniyatlarga tayangan holda o‘z qarashlari hamda dalillarini ilgari surmoqda.
Ushbu manzaraning eng muhim o‘zgarishi — Kobul tomonidan ilgari surilgan «terrorizmga qarshi kurashning yangi konsepsiyasi» bo‘lib, u Ravalpindining an’anaviy pozitsiyasini jiddiy strategik boshi berk ko‘chaga olib keldi. Pokiston yillar davomida Tehrik-e Tolibon Pokiston (TTP) va boshqa qurolli guruhlarning markazlari Afg‘onistonda joylashganini hamda Pokistonga qarshi hujumlar o‘sha yerdan rejalashtirilishini da’vo qilib kelmoqda. Ammo geosiyosiy vaziyatdagi so‘nggi o‘zgarishlar Afg‘oniston Islom Amirligini mudofaa holatidan chiqarib, faol va muqobil pozitsiyani ilgari surishi uchun qulay sharoit yaratdi.
Endilikda Kobul nafaqat Afg‘oniston hududidan boshqa davlatlarga qarshi foydalanilayotganini rad etmoqda, balki mintaqaning eng katta xavfsizlik tahdidi hisoblangan IShID Xuroson (ISIS-K) amaldagi targ‘ibotlardan farqli ravishda o‘zining asosiy markazlari Pokiston hududida joylashganini ham ta’kidlamoqda. Shuningdek, ushbu guruhning kengayishi va kuchayishida ayrim ichki qo‘llab-quvvatlovchilar ham muhim rol o‘ynayotganini ilgari surmoqda. Afg‘oniston tomonidan ilgari surilgan ushbu yangi yondashuv endilikda xalqaro hamjamiyat, ayniqsa Xitoy, Rossiya va Markaziy Osiyo davlatlari nazarida shunchaki siyosiy bayonot sifatida emas, balki ayrim xavfsizlik hodisalari va mavjud dalillar tufayli yanada ishonchli hamda salmoqli qarash sifatida baholanmoqda.
2025-yil 16-may kuni Pokistonning turli hududlaridan IShIDning media vakili Aziz Azzom qo‘lga olingani haqidagi xabarlar tarqalishi, shuningdek, o‘sha yilning 23-dekabrida Turkiya Milliy Razvedka Tashkiloti (MIT) tomonidan o‘tkazilgan maxfiy operatsiya davomida ushbu guruhning mintaqaviy va xalqaro darajadagi yuqori martabali qo‘mondonlaridan biri Muhammad Guron qo‘lga olingani to‘g‘risidagi ma’lumotlarning e’lon qilinishi Kobulning da’volariga xalqaro miqyosda yanada ko‘proq ishonch va asos baxsh etdi.
Shuningdek, IShIDning Islomoboddagi shialar ibodatxonasiga uyushtirgan xudkushlik hujumi hamda Pokistonning taniqli diniy arboblaridan biri Mavlono Muhammad Idrisga qilingan hujum shuni ko‘rsatadiki, IShID endilikda faqat olis qabila tog‘lari bilan cheklanib qolmagan. Aksincha, u Pokistonning shaharlarida va muhim strategik markazlarida ham faol logistika va operatsion tarmoqqa ega bo‘lib, istalgan vaqtda hujum uyushtirish salohiyatini saqlab qolgan.
Ushbu geosiyosiy tenglamaning eng murakkab va ayni paytda eng qiziqarli jihati chegara boshqaruvi inqirozi deb atash mumkin bo‘lgan ziddiyatdir. So‘nggi yillar davomida Pokiston armiyasi Afg‘oniston bilan chegarani mustahkamlash uchun trillionlab rupiya sarfladi, yuzlab kilometr tikanli sim tortdi, zamonaviy elektron kuzatuv tizimlarini o‘rnatdi va o‘n minglab xavfsizlik kuchlarini chegara bo‘ylab joylashtirdi. Shunga qaramay, ana shu qat’iy xavfsizlik choralariga qaramasdan, bugungi kunda mintaqaviy va xalqaro maydonda jiddiy strategik qarama-qarshilik yuzaga kelgan.
Agar Pokistonning IShID Afg‘oniston hududidan faoliyat yuritayotgani va yirik hujumlarni o‘sha yerdan amalga oshirayotgani haqidagi da’volari qabul qilinsa, u holda Pokiston armiyasining tikanli simlari, chegara nazorati va xavfsizlik salohiyati jiddiy savollar ostida qoladi. Chunki shuncha qat’iy xavfsizlik choralariga qaramay, agar IShID jangarilari hali ham Durand chizig‘i orqali bemalol o‘tib-keta olayotgan bo‘lsa, bu nafaqat xavfsizlik boshqaruvidagi muvaffaqiyatsizlikni anglatadi, balki mintaqadagi razvedka muhitida siyosiy ayblovlar va turli narrativlarni yaratishga xizmat qiluvchi bo‘shliqlar mavjud bo‘lishi mumkinligi haqidagi ehtimolni ham kuchaytiradi.
Aksincha, agar Pokistonning chegara boshqaruvi o‘tib bo‘lmaydigan va mutlaqo samarali deb e’tirof etilsa, u holda Afg‘oniston Islom Amirligining IShIDning mafkuraviy, moliyaviy va operatsion markazlari Pokiston hududida, xususan Xaybar Paxtunxvaning qabila tumanlari hamda Balujistonning turli hududlarida joylashganligi haqidagi pozitsiyasi yanada kuchayadi. Bunday holatda IShID o‘z faoliyatini davom ettirish uchun chegaraning narigi tomoniga muhtoj emasligi, aksincha, uning faoliyati uchun zarur sharoit Pokiston ichkarisida va ehtimol ayrim mavjud qo‘llab-quvvatlovlar soyasida yaratilgani haqidagi qarash ham mustahkamlanadi.
Ta’kidlash joizki, Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasida davom etayotgan ushbu narrativlar kurashi Pekin va Moskva tomonidan diqqat bilan kuzatilmoqda. Xitoy uchun mintaqaviy xavfsizlik faqat nazariy yoki siyosiy masala emas, balki Xitoy–Pokiston iqtisodiy yo‘lagi (CPEC) hamda Afg‘onistondagi yirik konchilik investitsiyalarining xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan amaliy va natijaga yo‘naltirilgan zarurat hisoblanadi. Kobul Afg‘oniston hududida IShID tarmoqlarining asosiy qismini jilovlaganini hamda bir vaqtning o‘zida Pokistondagi ehtimoliy xavfsizlik bo‘shliqlariga e’tibor qaratayotganini namoyish etar ekan, Pekinning strategik hisob-kitoblarida Pokiston chegaraning narigi tomonini ayblash o‘rniga, avvalo o‘z ichki xavfsizlik bo‘shliqlari (Security Vacuum)ni bartaraf etishi lozimligi haqidagi tasavvur yanada kuchaymoqda.
Shu asosda, Afg‘oniston Islom Amirligining axborot va razvedka strategiyasi Pokistonning an’anaviy xavfsizlik konsepsiyasini shunday vaziyatga olib keldiki, Ravalpindi ta’siri ostidagi Islomobod undan chiqish uchun juda oz imkoniyatga ega bo‘lib qoldi. Agar Pokiston hanuz IShID Afg‘oniston hududidan faoliyat yuritayotganini ta’kidlashda davom etsa, u holda chegara boshqaruvining samaradorligi va o‘z da’volari yuzasidan ishonarli izoh berishga majbur bo‘ladi. Agar IShIDning Pokiston ichkarisida keng ko‘lamda mavjudligini tan olsa, amalda o‘z xavfsizlik tizimining zaifligini e’tirof etgan bo‘ladi.
Shu tariqa, IShID shunday masalaga aylandiki, uni na osonlik bilan inkor etish, na to‘liq qabul qilish mumkin. Aynan mana shu qarama-qarshilik uni Pokiston uchun murakkab strategik bosim omiliga aylantirmoqda. Umuman olganda, bu holat shuni ko‘rsatadiki, Durand chizig‘ining ikki tomonidagi yashirin raqobat endi faqat chegara to‘qnashuvlari yoki an’anaviy ayblovlar almashinuvi bilan cheklanmayapti. U texnologiyalar, razvedka faoliyati va siyosiy narrativlardan iborat murakkab hamda chuqur tizimga aylanib, mintaqaning geosiyosiy kelajagiga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Ushbu voqealarning barchasi ortida esa Pokiston armiyasining samarasiz siyosati yotibdi. U Islom Amirligiga qarshi foydalanish maqsadida mag‘lubiyatga uchragan IShID jangarilariga o‘z hududida boshpana berdi va ularni Afg‘onistonga qarshi vosita sifatida saqlab qoldi. Tarixning qanday qilib o‘z javobini qaytarishiga nazar soling: Pokiston armiyasi Islom Amirligiga qarshi foydalanish uchun yetishtirgan o‘sha dona bugun uning o‘z bo‘yniga tushgan og‘ir kishanga aylanmoqda.
