Aziz Jalol
Mosuldan Raqqaning qulashigacha
IShIDning 2014-yildagi eng yuqori qudrat cho‘qqisidan 2019-yildagi yakuniy mag‘lubiyatigacha bo‘lgan inqiroz jarayoni murakkab va ko‘p bosqichli jarayon bo‘ldi. Bu davr mobaynida ushbu terrorchi va takfiriy guruh asta-sekin o‘z nazorati ostidagi barcha hududlarni boy berdi. Ushbu mag‘lubiyatlarning eng muhim burilish nuqtasi 2017-yilda yuz bergan Mosul jangi bo‘lib, u Iroq xavfsizlik kuchlari yetakchiligida va xalqaro koalitsiyaning havo yordami bilan keng ko‘lamli amaliyot orqali amalga oshirildi.
2016-yil oktabridan 2017-yil iyuligacha davom etgan ushbu jang XXI asrning eng qonli va eng uzoq davom etgan shahar urushlaridan biri sifatida baholanadi. IShID takfirchilari Mosulni Iroqdagi “poytaxt”i sifatida belgilab, yer osti tunnellari, keng ko‘lamli minalashtirish hamda tinch aholini tirik qalqon sifatida ishlatish kabi shahar janglari taktikalaridan foydalangan holda qattiq qarshilik ko‘rsatdilar. Biroq muntazam armiya, maxsus bo‘linmalar va xalq safarbarligi kuchlaridan iborat iroqlik qo‘shinlarning matonati, AQSh boshchiligidagi xalqaro koalitsiyaning logistik va razvedka yordami bilan birgalikda, nihoyat 2017-yil iyulida shahar to‘liq ozod etilishiga olib keldi.
Mosulning qulashigina IShID obro‘siga og‘ir zarba berib qolmay, balki ushbu guruh nazoratidagi boshqa hududlarni ozod qilish uchun ham muhim andoza bo‘ldi. Mosuldan so‘ng navbat Suriyada IShID tomonidan e’lon qilingan “poytaxt” Raqqaga yetdi. Raqqani ozod etish amaliyoti 2017-yil iyunidan oktabrigacha asosan suriyalik kurdlardan tashkil topgan Suriya Demokratik Kuchlari tomonidan olib borildi.
Bu amaliyot AQShning bevosita harbiy yordami va xalqaro koalitsiyaning aniq havo hujumlari bilan birga kechdi. Suriya kuchlarining strategiyasi shaharni bosqichma-bosqich qurshab olish va IShIDning muhim ta’minot hamda aloqa yo‘llarini uzishga asoslangan edi. Ular shahar markaziga to‘g‘ridan-to‘g‘ri hujum qilish o‘rniga, avval atrofdagi qishloqlar va hududlarni ozod qilib, so‘ng sekinlik bilan markazga tomon siljishdi.
Bu strategiya vaqt talab qilgan bo‘lsa-da, tinch aholi orasidagi talafotlarni sezilarli darajada kamaytirdi. Raqqada IShIDning qarshiligi nihoyatda shiddatli bo‘lib, guruh garovga olish, xudkushlik hujumlari va keng ko‘lamli minalashtirish kabi barcha usullaridan foydalandi. Ammo oxir-oqibat 2017-yil 17-oktabrda Suriya kuchlari Raqqa ustidan to‘liq nazoratni qo‘lga kiritdi va IShID bayrog‘i Suriyadagi eng muhim so‘nggi tayanchlaridan tushirildi.
IShIDning qulashidagi so‘nggi bob 2019-yil mart oyida Sharqiy Suriyada joylashgan va ushbu guruh nazoratidagi oxirgi qishloq bo‘lgan Bag‘uzning qulashi bilan yakunlandi. Asosan suriyalik kurd kuchlari tomonidan amalga oshirilgan bu operatsiya IShIDga sodiq qolgan so‘nggi jangchilarning keskin qarshiligi bilan kechdi. Ushbu yakuniy bosqichning muhim jihati shundan iborat ediki, hududda minglab tinch aholi asosan IShID jangchilarining oilalari mavjud bo‘lib, ular tirik qalqon sifatida ishlatilgan.
Suriya kuchlari tinch aholi talafotini imkon qadar kamaytirish uchun nihoyatda ehtiyotkorlik bilan oldinga siljishdi. Nihoyat 2019-yil 23-martda Bag‘uz to‘liq nazoratga olindi va bu sana IShID tomonidan ilgari surilgan “xalifalik” da’vosining rasman yakun topgan kuni sifatida tarixga kirdi. Ketma-ket mag‘lubiyatlar sabablarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, IShID nafaqat tashqi harbiy bosim tufayli, balki ichki noto‘g‘ri siyosatlari va o‘z nazorati ostidagi hududlarda aholiga nisbatan qo‘llagan vahshiyona munosabati oqibatida ham ijtimoiy tayanchini yo‘qotgan edi. Yetakchi qo‘mondonlarning ko‘plab yo‘q qilinishi ortidan samarali rahbariyatning yo‘qligi, moliyaviy manbalarning qisqarishi va mahalliy qabilalar qo‘llovining yo‘qolishi bularning barchasi ushbu guruhning tezkor qulashiga zamin yaratdi.
