Ayub Xalil
ISHID Xuroson ilk bor o‘z mavjudligini Xayber Paxtunxvadagi Tira hududidan e’lon qildi, so‘ngra Nangarhorning chegara tumanlariga kirib bordi. Keyinchalik bu guruh o‘z shoxobchasini ISHID Xuroson nomi ostida e’lon qildi va uning rahbarligini pokistonlik fuqaro Hofiz Said Xonga topshirdi.
2019-yilda ISHIDning muhim markazlari yo‘q qilindi. Afg‘oniston fath etilib, Afg‘oniston Islom Amirligi hokimiyati qayta tiklangach, ISHIDga aloqador tarmoqlar ham xavfsizlik amaliyotlari davomida bostirildi. Hozirgi paytda ISHID Xurosonning Afg‘onistonda na sezilarli markazi va na katta ta’siri mavjud. Ochig‘i shundaki, bu guruhning markazlari, moliyaviy va targ‘ibot faoliyatlari Pokiston harbiy rejimi tomonidan tashkil qilinib boshqarilmoqda.
Shu o‘rinda savol tug‘iladi: ISHID qanday qilib Pokiston harbiy tuzilmasi soyasida paydo bo‘lmoqda? Pokiston harbiy rejimi doimo o‘zini dunyo oldida terrorizmga qarshi kurashdagi hamkor sifatida ko‘rsatishga urinadi, ammo mintaqadagi haqiqatlar boshqa manzarani ko‘rsatmoqda. ISHID loyihasining yashirin markazlari va harbiy rejim soyasi ostidagi mintaqaviy o‘yinlar ko‘plab tahlilchilar hamda siyosiy kuzatuvchilar nazarida uzoq muddatli va muntazam strategiyaning bir qismi hisoblanadi. Ularning fikricha, mintaqada ISHID faoliyatining davom etishi, moliyalashtirish manbalari, qatnovlar, targ‘ibotning kengayishi va amaliyotlarning tashkil qilinishi kuchli razvedka va logistika yordamisiz mumkin emas.
Shunga asoslanib ko‘plab savollar paydo bo‘ladi: nega ISHID ko‘proq harbiy rejimning xavfsizlik va razvedka ta’siri kuchli bo‘lgan hududlarda paydo bo‘ladi? Nega bu guruhning ko‘plab targ‘ibot rivoyatlari va amaliyotlari mintaqadagi siyosiy-harbiy tenglamalar bilan uyg‘un ko‘rinadi va ular harbiy rejimning strategik maqsadlariga bog‘liqdek tuyuladi? Tanqidchilarning da’vosiga ko‘ra, bu guruh ba’zan bosim vositasi, ba’zan qo‘rquv tarqatish va ayrim hollarda mintaqadagi siyosiy o‘zgarishlarga ta’sir qilish uchun ishlatiladi.
Shuningdek, ISHID nomi gohida asosiy aybdorlar va harbiy rejim ortidagi yashirin shaxslarni noma’lum holda qoldirish uchun bir vosita sifatida qo‘llaniladi. Ularning fikricha, bundan maqsad mintaqani doimo xavfsizliksizlik, beqarorlik va ruhiy bosim soyasida ushlab turishdir, toki siyosiy va harbiy tenglamalar harbiy rejim manfaatlariga muvofiq boshqarilsin. Shu sababli ISHID oddiy qurolli guruh emas, balki mintaqaviy razvedka va siyosiy o‘yinlar doirasidagi murakkab loyiha sifatida qaralmoqda.
Pokiston harbiy rejimi o‘zining harbiy va media ta’siri orqali ISHIDni o‘ziga yaqin va uyg‘un qilib ko‘rsatishga urinmoqda hamda bu guruhning bilvosita va nomutanosib rolini o‘zining harbiy va media tizimi doirasida shunday tanishtirmoqdaki, go‘yoki ISHID ularning strategik hamkori emish. Kuzatuvchilar fikricha, maqsad keyinchalik bu guruhdan bosim, ta’sir va mintaqaviy maqsadlarni amalga oshirish vositasi sifatida foydalanishdir.
Shu sababdan ISHIDning targ‘ibot adabiyotlari, media faoliyatlari va ijtimoiy rivoyatlarining katta qismi Pokiston harbiy rejimining urushiy va strategik maqsadlariga mos kelayotgandek ko‘rinadi. Bu uyg‘unlik tasodif emas, balki mintaqadagi siyosiy va razvedkaviy hisob-kitoblarning bir qismi deb bilinadi.
Xulosa:
Maqsad shundan iboratki, ISHID mintaqaviy va global siyosiy hamda razvedkaviy o‘yinlar fonida vujudga keltirilgan bo‘lib, bosqinchilikka qarshi oqimlarni zaiflashtirish va band qilib turishga xizmat qiladi. Bu guruhning aksariyat hujumlari xorijiy kuchlarga emas, balki ulamolar, mujohidlar va oddiy insonlarga qarshi amalga oshirilgan.
Pokiston harbiy rejimi tuzilmalari jarayonida ulamolar, qabila oqsoqollari va ijtimoiy shaxslarning ta’siridan siyosiy va strategik maqsadlarda foydalanish doimiy takrorlanib kelayotgan hodisa bo‘lib qolgan. Dastlab bu harbiy rejim xalq orasidagi ijtimoiy obro‘, diniy ta’sir va ulamolar hamda nufuzli shaxslarning odamlar e’tiqodiga ta’siridan jamoatchilik fikrini yo‘naltirish uchun foydalanishga urinadi.
Ammo keyingi bosqichda, siyosiy tenglamalar o‘zgarganda yoki yangi ehtiyoj paydo bo‘lganda, aynan shu ulamolar, oqsoqollar va shaxslar siyosiy raqobatlar doirasida muxolif oqimlarga qarshi targ‘ibot vositasi sifatida ishlatiladi. Bu jarayon esa ko‘p hollarda ularning ijtimoiy obro‘siga zarar yetishi yoki siyosiy jihatdan chetlatilishiga olib keladi.
Razvedkaning murakkab mexanizmlari bilan bog‘liq bo‘lgan bunday yondashuv yillar davomida davom etib kelmoqda va aynan shu siyosat doirasida ko‘plab taniqli hamda ta’sirli diniy shaxslar, siyosiy va ijtimoiy yetakchilar turli muammolarga duch kelgan yoki yo‘q qilingan.
