Ahmad Shafaq
Dekabr oyining sovuq va qorli shamollari orasida, Afg‘oniston chegarasi bo‘ylab cho‘zilgan Badaxshonning mashaqqatli va cheksiz tog‘ tizmalari bir tomondan sirli qiyofaga ega bo‘lsa, ikkinchi tomondan esa har qachongidan ham ko‘proq mintaqaviy va xalqaro raqobatlar hamda siyosatlarning muhim markazlaridan biriga aylangan.
Agar Afg‘oniston masalasi bo‘yicha faoliyat yuritayotgan xalqaro ommaviy axborot vositalari, ayniqsa Pokiston OAVlari va so‘nggi bir necha oy davomida faol bo‘lgan afg‘on muhojir OAVlarining shov-shuvli sarlavhalariga nazar tashlansa, go‘yoki Badaxshonda Islomiy Amirlik hukmronligi zaiflashgani va muxolif kuchlar bu viloyatda katta yutuqlarga erishgani haqidagi tasavvur paydo bo‘ladi.
Ammo ushbu namoyishkorona sarlavhalar, mavhum da’volar va eski videolar ortidagi haqiqat ochib berilib, hududdagi vaziyat xolisona tahlil qilinsa, voqelik bu rivoyatlarda aks ettirilgan manzaradan mutlaqo farq qilishi ayon bo‘ladi. 2026-yil 23-iyul, payshanba oqshomida Badaxshon viloyati Zebak tumani tarkibidagi To‘pxona hududida hamda Pokistonning Chitrol tumani hududidagi Shoh Salim chegara mintaqasida muhim chegara hodisasi yuz berdi.
Afg‘oniston xavfsizlik manbalariga ko‘ra, Pokiston razvedka idoralari tomonidan Shoh Salim orqali Badaxshonning Zebak hududiga yuborilgani aytilayotgan bir guruh qurolli shaxslar Afg‘onistonning 15-chegara brigadasi mujohidlari tomonidan qattiq qarshilikka uchradi. To‘qnashuv natijasida besh nafar qurolli shaxs halok bo‘ldi, yana bir necha nafari yaralandi, qolganlari esa Pokistonning Chitrol tumaniga chekinishga majbur bo‘ldi.
Islomiy Amirlikka muxolif ayrim OAVlar 15-chegara brigadasi qo‘mondoni Mulla Abduljamil Rahmoniy ushbu to‘qnashuvda halok bo‘lgani yoki og‘ir yaralangani haqida mish-mish tarqatdi. Biroq mahalliy manbalar va brigada mas’ullari bu da’volarni rad etib, qo‘mondon Rahmoniyning sog‘-salomat ekanini va hech qanday jarohat olmaganini tasdiqladilar.
Mazkur hodisa nafaqat chegara xavfsizligining mustahkamligi va Islomiy Amirlikning vaziyat ustidan to‘liq nazoratini namoyon etdi, balki uzoq vaqtdan beri muhojir OAVlar shakllantirishga urinayotgan targ‘ibot muhitini ham barbod qildi. Bu masalani to‘g‘ri anglash uchun ushbu OAVlarning faoliyat uslubini ko‘rib chiqish zarur.
Ushbu OAVlar Afg‘oniston ichkarisida muntazam va professional muxbirlar tarmog‘iga ega emasligi sababli, chekka hududlarga oid xabarlarni tarqatishda asosan tasdiqlanmagan audio xabarlar, WhatsApp orqali tarqalgan ma’lumotlar, o‘zini “qarshilik” deb atovchi guruhlarning bayonotlari hamda ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan asossiz mish-mishlarga tayanadi. Avval ham turli fact-checking (haqiqatni tekshirish) tashkilotlari bir necha bor ayrim bunday OAVlar bir necha yil avvalgi videolarni yoki mahalliy yer mojarolarini Toliblarga qarshi katta g‘alaba yoki Toliblar ichidagi ichki ixtiloflar degan sarlavhalar bilan e’lon qilib, ularning asl mohiyatini boshqacha ko‘rsatganini qayd etgan.
Albatta, bu tabiiy haqiqatdirki, agar bir ommaviy axborot vositasi faqatgina OAV nomini o‘zida olib yursa-yu, na jamoatchilik fikriga, na axloqiy va oxirat oldidagi mas’uliyatga ahamiyat bersa, u siyosiy raqibi bilan qarama-qarshilikka kirganida haqiqat va yolg‘onni aralashtirib, yagona maqsadi siyosiy raqibini zaif, tartibsiz va beqaror qilib ko‘rsatish bo‘lgan tasvirni yaratishga urinadi. Boshqa tomondan, agar gap Ahmad Mas’ud va Milliy qarshilik fronti deb ataluvchi tuzilma haqida boradigan bo‘lsa, ularning bugungi harbiy va siyosiy holati Afg‘onistonning zamonaviy tarixi uchun eng yaqqol dalillardan biridir.
Mantiqiy va asosiy savol shundan iboratki: 2021-yil avgust oyida AQSH va NATOning bevosita harbiy ishtiroki, eng zamonaviy harbiy texnika hamda milliardlab dollar mablag‘lar mavjud bo‘lishiga qaramay, Islomiy Amirlikning oldinga siljishini to‘xtata olmagan guruh va rahbariyat bugun surgunda yashab turib, qanday qilib Afg‘onistonda tub o‘zgarishlarni amalga oshira oladi?
Ta’kidlash joizki, ushbu oqimning ko‘plab yetakchilari hatto Amerika qo‘shinlari Afg‘onistonni tark etishidan oldin ham mamlakatni tark etgan edi. Bu esa ularning asosiy tayanchi Afg‘oniston xalqi emas, balki xorijiy kuchlarning qo‘llab-quvvatlashi ekanini ochiq ko‘rsatgan edi. Afg‘oniston tarixi ham ushbu xalq doimo o‘z mustaqilligini qadrlaganini va tarixning turli davrlarida chet el kuchlariga tayanadigan siyosiy oqimlarga salbiy munosabat bildirganini ko‘rsatadi.
So‘nggi hisobot va ma’lumotlarga ko‘ra, xorijda istiqomat qilayotgan ayrim muxolif rahbarlar dunyoning turli poytaxtlarida siyosiy va xavfsizlikka oid uchrashuvlar o‘tkazayotgani ham ta’kidlanmoqda. Aytilishicha, ular siyosiy va amaliy mustaqilligini yo‘qotgan bo‘lib, Yevropa poytaxtlaridan tortib Islomobodgacha bo‘lgan hududlarda razvedka uchrashuvlari va muvofiqlashtirish ishlari orqali vositachi kuch sifatida foydalanilmoqda. Siyosiy oqimga xorijiy davlatlar bilan vositachilik asosida hamkorlik qilish ayblovi qo‘yilganida, uning xalq orasidagi obro‘si va milliy mavqei ham zarar ko‘radi. Shu sababli Badaxshon, Panjshir va boshqa hududlarda ularning chaqiriqlari xalq tomonidan qo‘llab-quvvatlanmayapti.
Boshqa tomondan, Pokiston armiyasining vositachi kuchlardan foydalanish siyosati aynan shu yondashuv tufayli keng tanqid va yomon nom qozongan bo‘lib, Islomiy Amirlikka harbiy bosim o‘tkazishning boshqa usullari samara bermagach, yanada kuchaydi. 2025-yil 9-oktabrdan 2026-yil iyun oyigacha Islomobod tomonidan, Ravalpindi rahbarligida amalga oshirilgan havo hujumlari qurolli guruhlarning markazlarini nishonga olgani da’vosi bilan oqlangan edi. Biroq 2026-yil iyul oyida e’lon qilingan Amnesty International va UNAMA hisobotlari voqelikni boshqacha tarzda ochib berdi.
Mazkur tekshiruvlar xulosalariga ko‘ra, quyoshdek ravshan bo‘ldiki, Pokiston armiyasi Kobuldagi Umid nomli giyohvandlikdan davolash markaziga hujum qilgan paytda u yerda birorta ham qurolli shaxs bo‘lmagan, hujum qurbonlarining barchasi tinch aholi, bemorlar va tibbiyot xodimlaridan iborat edi. Xalqaro inson huquqlari tashkilotlarining ushbu hisobotlari bir tomondan Pokistonning harbiy bosim siyosatini fosh qilgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, harbiy qudrat va havo hujumlari ko‘zlangan maqsadlarga erisha olmaganida, Chitrol kabi hududlardan Badaxshonga vositachi kuchlarni yuborish siyosati yana kun tartibiga qaytishini ko‘rsatdi.
Haqiqat shundan iboratki, qirq yillik qon to‘kish va urushlardan keyin Afg‘oniston xalqi endi ichki mojarolarning davom etishiga toqat qila olmaydi. Ular Islomiy Amirlik tomonidan ta’minlangan umumiy xavfsizlik, barqarorlik va chegaralar himoyasini ustuvor deb biladilar.
Badaxshondagi voqealar ham, ommaviy axborot vositalaridagi davom etayotgan targ‘ibot urushi ham shuni ko‘rsatadiki, xorijiy yordamga tayanadigan surgundagi guruhlar qisqa muddat davomida ayrim xavfsizlik muammolarini yuzaga keltirishi mumkin. Ammo Alloh taoloning fazli va yordami bilan ular hech qachon Islomiy Amirlik barqarorligi va Afg‘oniston xalqining irodasini izdan chiqara olmaydi. Ushbu mintaqaning barqaror kelajagi provokatsion targ‘ibot yoki vositachi guruhlardan foydalanishda emas, balki joylardagi mavjud voqelikni tan olish hamda chegaralarni o‘zaro anglashuv asosida boshqarish mexanizmini yaratishda mujassamdir.
