Ehson
Har bir sivilizatsiya o‘z tarixida taqdirni belgilab beradigan shunday lahzalarga ega bo‘ladiki o‘sha paytda bir xalq xorlik va qaramlikning og‘ir uyqusidan uyg‘onib o‘z kuchi va bilagiga tayanib begona hukmronlik kishanlarini parchalab tashlaydi. Afg‘oniston uchun 1298-hijriy-shamsiy yilning 28-Asadi ham ana shunday taqdiriy kun edi. Bu ozodlik quyoshi Hindukush cho‘qqilari uzra porlagan va mustamlakachilik zulmatlari bu qadimiy diyor ufqidan abadiy chekingan kun edi. Bu sana shunchaki bir davrning nihoyasi emas, balki yangi milliy o‘zlikning boshlanishi ham edi. Endilikda afg‘on xalqi dunyo xaritasida mustamlaka nomi bilan emas balki mustaqil xalq sifatida qayd etildi.
Afg‘oniston tarix davomida buyuk sivilizatsiyalar o‘rtasida go‘yo porloq bir marvariddek yaltirab kelgan. Bu uning moddiy boyliklari tufayli emas, balki uni Sharq va G‘arb o‘rtasidagi bog‘lovchi ko‘prikka aylantirgan strategik geografik mavqei sababli edi. Ammo aynan shu xususiyat bu zaminni mustamlakachi kuchlar uchun jozibador nishonga aylantirdi. XIX asrda dunyoning eng qudratli davlatlaridan biri bo‘lgan buyuk Britaniya imperiyasi Hindiston tojining qo‘shnisi bo‘lgan mustaqil davlatning mavjudligiga toqat qila olmas edi.
Shu sababli u o‘zining butun harbiy qudrati bilan Afg‘onistonga uch bor bostirib kirdi. Ammo har safar «ozodlik»ni shunchaki shior deb bilmaydigan, balki uni muqaddas qadriyat deb e’zozlaydigan va o‘z jonini uning yo‘lida eng arzimas badal deb hisoblaydigan xalq qarshisida qoldi. 28-Asad kutilmaganda qo‘lga kiritilgan g‘alabaning natijasi emas balki bir asrlik ongli va fidokorona qarshilikning mevasi edi. Bu kun bag‘rida uch buyuk urushning tarixi mujassam bo‘lib ularning har biri mustamlakachilarga mislsiz saboq berdi.
Birinchi urushda Britaniya yaxshi qurollangan qo‘shin va mislsiz o‘ziga ishonch bilan Afg‘onistonga bostirib kirganida ehtimol harbiy tarix kitoblarida kam uchraydigan manzaraga duch keldi: tosh va qilich bilan to‘p va miltiqqa qarshi turgan xalqni ko‘rdi. Afg‘onlar Britaniya askarlari qalbiga shunday qo‘rquv va vahima soldi-ki oradan yillar o‘tganidan keyin ham Afg‘oniston nomi ular uchun qo‘rquv va mag‘lubiyatni eslatadigan timsol bo‘lib qoldi. Bu urush shuni ko‘rsatdiki harbiy texnika qanchalik zamonaviy va mukammal bo‘lmasin qarshilik ruhi va ona zaminga bo‘lgan muhabbat qarshisida g‘alabani hech qachon kafolatlay olmaydi.
Ikkinchi urushda mustamlakachilar avvalgi achchiq tajribalaridan so‘ng yangi reja tuzdilar. Ular ichki bo‘linishlarni kuchaytirish orqali milliy qarshilikni zaiflashtirish va yo‘q qilishga urindilar. Ammo bu safar ham turli afg‘on qabilalari yagona mushtarak maqsad soyasida tashqi dushmanga qarshi birlashdilar va ularga etnik hamda til farqlari hech qachon milliy g‘urur o‘rnini bosa olmasligini ko‘rsatdilar. Ular yana shuni isbotladilarki mustamlakachi faqat kuch tilini tushunadi haqiqiy qudrat esa mustahkam iroda va yengilmas qarshilik orqali qo‘lga kiritiladi.
Ammo bu qahramonlik va kurashning cho‘qqisi uchinchi urushda yaqqol namoyon bo‘ldi. 1919-yil may oyida Omonullaxon rahbarligida boshlangan bu urush o‘sha yilning 28-Asadida Afg‘oniston mustaqilligining e’lon qilinishi bilan sharafli tarzda yakunlandi.
Bu urush nafaqat harbiy balki diplomatik jihatdan ham buyuk g‘alaba bo‘ldi. Ushbu urush natijasida imzolangan Ravalpindi shartnomasi oddiy bitim emas balki ozodligini qon va olov ichidan olib chiqqan bir xalqning izzati va sha’nini tasdiqlovchi hujjat edi.
Ammo Afg‘oniston mustaqilligining tan olinishi mustamlakachilik urinishlari nihoyasiga yetganini anglatmas edi. Britaniya og‘ir iqtisodiy bosim va cheklovlar orqali endigina qo‘lga kiritilgan Afg‘oniston mustaqilligini ilk kunlaridanoq bo‘g‘ishga urindi. Ana shunday og‘ir kunlarda yana shu g‘ururli xalq kurash maydoniga chiqdi. Afg‘onlar ochlik va mahrumliklarga bardosh berib ozodlik ni non va pul evaziga sotib bo‘lmasligini isbotladilar. Ular ozodligi yo‘lida shunday og‘ir badal to‘lagan xalq hech qachon begona hukmronlik qarshisida bosh egmasligini namoyish etdilar.
Bugun o‘sha buyuk kundan buyon bir asr-u yetti yil o‘tgan bir paytda, 28-Asadga bo‘lgan qarashimiz faqat tarixni qayta yodga olish bilan cheklanmasligi kerak. Bu kun bizning qarshimizda turgan bir oynadir; u bizga o‘zligimizning haqiqiy qiyofasini ko‘rsatadi. O‘sha davrda siyosiy mustaqillikka erishilgan bo‘lsa-da uning asl mazmuni bo‘lgan o‘zini o‘zi ta’minlash, taraqqiyot va ijtimoiy adolat hali ham amalga oshirish uchun tinimsiz sa’y-harakat talab qiladigan ulug‘ maqsadlardir.
28-Asad falsafasi bizga ozodlik bir marta qo‘lga kiritilib keyin abadiy saqlanib qoladigan ne’mat emasligini o‘rgatadi. Ozodlik har bir avlod qayta barpo etishi asrashi va yanada mustahkamlashi lozim bo‘lgan uzluksiz jarayondir.
Mustamlakachilikning qulashidan so‘z yuritar ekanmiz mustamlakachilik har doim ham bir xil qiyofada namoyon bo‘lmasligini unutmasligimiz kerak. Zamon o‘zgarishi bilan u yangi shakllarga kiradi. Bugun iqtisodiy madaniy va siyosiy mustamlakachilik yangi ko‘rinishlarda xalqlarning irodasini cheklashga ularning ichki ishlariga aralashishga va taqdirlariga ta’sir ko‘rsatishga urinmoqda. 28-Asad bizga shuni o‘rgatadiki hukmronlikning ana shunday yangi shakllariga qarshi turish uchun ham ajdodlarimiz Britaniya miltiqlariga qarshi kurashda namoyon etgan o‘sha g‘urur birlik va teran idrok bizga zarur.
28-Asad xalq ozodligining tong otishi va qurol kuchi bilan tarixni yozish mumkin deb o‘ylagan mustamlakachilikning qulashi boshlangan kundir. Bu kun shunchaki o‘tmishni xotirlash uchun emas balki har bir afg‘on erkin hayot ning haqiqiy ma’nosini anglaydigan kelajakni barpo etish uchun ham kerak.
Keling ushbu buyuk kunni yodga olib va nishonlar ekanmiz o‘z qoni bilan bizga tengsiz meros qoldirgan shahidlarni unutmaylik. O‘zimiz tariximiz va kelajak avlodlar bilan yana bir bor ahd qilaylik: bu zaminda ozodlik chirog‘ini hamisha yorqin va so‘nmas holda saqlaymiz.
