Salmon
Islomiy tafakkur tizimida isloh va fasod tushunchalari bir-biriga ochiq-oydin zid bo‘lgan ikki tushunchadir. Ulug‘ Qur’on isloh ni fasodni bartaraf etish, sog‘lomlikni yuzaga keltirish, ishlarni tartibga solish va ularni yaxshilash ma’nolarida bayon qilgan hamda «fasod»ni buning aksi sifatida ko‘rsatgan. Bu qarama-qarshilik bag‘iy ya’ni Islomiy tuzumga qarshi qurolli qo‘zg‘olon masalasi o‘rtaga chiqqanida yanada yaqqol namoyon bo‘ladi.
Bu borada asosiy savol shundan iborat: islohot yo‘lidagi harakat bilan fasodkorona xatti-harakat o‘rtasidagi chegara qayerda va ularni qanday farqlash mumkin? Ushbu maqola Ahli sunna fiqhiy manbalari asosida ana shu nozik chegarani yoritish hamda undan oshib ketishning ayanchli oqibatlarini ko‘rsatishga harakat qiladi.
Islom faqihlari bag‘iy ni quyidagicha ta’riflaganlar: Musulmonlarning hukmdori va Islomiy davlatga qarshi uni ag‘darish maqsadida bosh ko‘tarish. Ushbu ta’rif bag‘iy hukmron tuzumga qarshi qaratilgan, uning asoslarini buzishga intiluvchi harakat ekanini ochiq ko‘rsatadi. Biroq bag‘iy jinoyatini boshqa jinoyatlardan ajratib turuvchi uchta asosiy shart mavjud.
Birinchidan, bag‘iylar o‘z harakatlarini o‘z nazarlarida oqlashlari mumkin bo‘lgan qandaydir ta’vil yoki shubha ga ega bo‘lishlari kerak. Ikkinchidan, ular shunday kuch va qudratga ega bo‘lishlari kerakki, ularning guruhi shunchaki odamlarni to‘plash va safarbar qilish bilangina yo‘q qilinadigan darajada bo‘lmasin. Uchinchidan, ular hukmdorning nazoratidan chiqib, urush olib borishga qat’iy qaror qilgan bo‘lishlari kerak.
Bu shartlar shuni ko‘rsatadiki, bag‘iy shunchaki kichik va cheklangan qo‘zg‘olon emas, balki muayyan tashkiliy tuzilma va harbiy kuchga tayangan holda faoliyat yurituvchi uyushgan harakatdir.
Ammo bu ta’vil va shubha qaysi bosqichda isloh chegarasidan o‘tib, fasod hududiga kiradi? Ulug‘ Qur’on bu borada jiddiy ogohlantirish bergan. Alloh taolo Sho‘ro surasida marhamat qiladi:
إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَى الَّذِینَ یَظْلِمُونَ النَّاسَ وَیَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ أُولَئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ
Ya’ni: «Malomat va jazoga yo‘l faqat odamlarga zulm qiladigan va yer yuzida nohaq tajovuzkorlik qiladigan kimsalarga qarshidir. Ana o‘shalarga alamli azob bordir».
Boshqa bir o‘rinda Alloh taolo isloh qilishni da’vo qilgan, ammo amalda yer yuzida fasod tarqatadigan kishilarni tasvirlaydi. Ular aldovga to‘la da’volari orqali jamiyatni to‘g‘ri yo‘ldan chalg‘itadilar. Bu oyatlar aniq ogohlantiradiki, isloh nomi bilan boshlangan har qanday harakat albatta islohga olib boravermaydi; aksincha, u yanada katta fasodga aylanishi mumkin.
Haqiqiy islohotchi bilan fasodkor bag‘iy o‘rtasidagi asosiy farq ularning faoliyat uslubi va qilgan ishlarining oqibatlarida namoyon bo‘ladi. Isloh bosqichma-bosqich amalga oshadigan, qonun-qoidalarga asoslangan va xayrixohlik bilan yo‘g‘rilgan jarayondir. Uning natijasi kelishmovchiliklarning kamayishi, tinchlik va osoyishtalikning qaror topishidir. Bunga qarama-qarshi ravishda, bag‘iylik o‘zining zo‘ravonlikka va mavjud tartibni buzishga asoslangan tabiati sababli fitna, qon to‘kilishi va xavfsizlikning yo‘qolishiga olib keladi.
Islomiy jamiyatlarning tarixiy tajribasi ham shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab isyonkor guruhlar din va vatanni himoya qilish kabi shiorlar ostida maydonga chiqqanlar. Biroq amalda ular ichki nizolarni kuchaytirib, dushmanlarning aralashuvi uchun zamin yaratgan va oxir-oqibat Islomiy jamiyatlarning zaiflashuvi hamda tanazzuliga sabab bo‘lganlar.
Bundan olinadigan ibrat shuki, isloh uchun qo‘zg‘olon ko‘tarish bilan hokimiyatga erishish uchun bag‘iylik qilish o‘rtasida juda nozik va muhim chegara mavjud. Bu chegaradan oshib ketish insonlarni saodat va isloh sari olib bormaydi, balki uning oqibati fasod va halokatdan boshqa narsa bo‘lmaydi.
