Osif Trin
Sharqiy Afg‘onistondagi tinch Kunar va Paktika viloyatlarining osmoni yana porox tutuniga burkandi. 2026-yil 20-sentabrga o‘tar kechasi Pokiston harbiy-havo kuchlari samolyotlari hech qanday asos va sabab bo‘lmagan holda shafqatsizlarcha tinch aholining uy-joylari va mol-mulklarini nishonga oldi. Bu hujum yana bir bor dunyo e’tiborini mintaqadagi geosiyosiy raqobatning navbatdagi o‘chog‘iga qaratdi.
Afg‘oniston hukumati mazkur hujumni xalqaro huquq va milliy suverenitetning ochiqdan-ochiq buzilishi deb baholab o‘zining javob choralarini ko‘rish huquqini saqlab qolishini ma’lum qildi. Pokistonning go‘yoki qurolli shaxslarga qarshi razvedka ma’lumotlariga asoslangan operatsiya doirasida amalga oshirilgani aytilayotgan ushbu bombardimoni aslida odatiy xavfsizlik bahonalaridan ancha chuqurroq ma’noga ega. Bu davom etayotgan xalqaro geosiyosiy o‘yinlar diplomatik mag‘lubiyat va strategik sharmandalikni yashirishga bo‘lgan urinishning yaqqol namunasidir. Ushbu vaziyatni anglash uchun Kobul Islomobod Dehli va Ar-Riyod o‘rtasidagi diplomatik shaxmat taxtasi va undagi tarqoq donalarni chuqur hamda xolisona tahlil qilish lozim.
Bu voqealar ildizi Pokiston Afg‘onistonni doimo o‘z ta’siri ostida saqlashni istagan an’anaviy «strategik chuqurlik» tushunchasiga borib taqaladi. 1990-yillardagi Afg‘oniston fuqarolar urushiga aralashuvidan tortib so‘nggi yillargacha Islomobod Ravalpindi nazorati ostida Kobul o‘zining ichki siyosati ayniqsa tashqi siyosatini Pokiston armiyasi manfaatlariga bo‘ysundirishi kerak degan qarashda bo‘lib keldi.
Shu sababli Islom Amirligi mustaqil va erkin davlat sifatida o‘z tashqi siyosatini shakllantira boshlagan har bir vaziyatda Pokiston armiyasi tomonidan bu holat qo‘shnilar o‘rtasidagi ziddiyat va taranglikni yanada chuqurlashtirishga qaratilgan «nopok urinish» sifatida ko‘rildi.
Ushbu diplomatik mojaro 2025-yil oktabr oyida Afg‘oniston tashqi ishlar vaziri Amirxon Muttaqiy Hindistonga tarixiy diplomatik va savdo safarini amalga oshirganida avjiga chiqdi.
Qizig‘i shundaki Afg‘oniston tashqi ishlar vazirining Hindistonga safaridan oldin uning 2025-yil avgust oyida Pokistonga tashrifi ham rejalashtirilgan edi. Biroq Islomobod armiya bosimi ostida BMTning safar cheklovlariga oid texnik bahonani ilgari surib uni qabul qilishdan bosh tortdi. Eng ajablanarlisi shundaki o‘sha paytda BMT Xavfsizlik Kengashiga raislik ham Pokiston zimmasida edi. Bunga qarshi ravishda aynan Pokiston raislik qilayotgan davrda Hindiston BMTdan rasmiy safar imtiyozini oldi va Afg‘oniston delegatsiyasini iliq kutib oldi. Bu voqea Afg‘oniston tashqi ishlar vazirining Hindistonga tashrifi chog‘ida go‘yoki chetda qoldirilgandek ko‘ringan Pokiston aslida diplomatik zaifligi sabab o‘zini o‘zi chetga surib qo‘yganini ko‘rsatdi.
Kobulning xabari ham aniq edi: savdo va diplomatik yo‘llarini topish uchun unga Islomobod kerak emas.
Ana shu sharmandalik va strategik mag‘lubiyatdan kelib chiqqan g‘azabni bosish uchun Pokiston armiyasi 2025-yil 9-oktabrga o‘tar kechasi Afg‘onistonni bombardimon qildi va hujumda Tehrik-e Tolibon Pokiston yetakchisi Muftiy Nur Vali Mehsud nishonga olinganini da’vo qildi. Holbuki Muftiy Nur Vali Mehsudning o‘zi Pokiston hududida edi.
Pokiston armiyasining 9-oktabrga o‘tar kechasi qilgan tajovuzidan keyin boshlangan ikki tomonlama urush Xitoy Qatar Saudiya Arabistoni va Turkiya kabi mintaqaviy davlatlarning vositachiligi bilan vaqtincha to‘xtatildi. Islom Amirligi urush davomida ham muammolar bombardimon bilan emas balki faqat muzokara stoli orqali hal qilinishi mumkinligini qayta-qayta ta’kidladi.
Shu pozitsiyaga muvofiq Islom Amirligi urush vaqtida asirga olgan uch nafar Pokiston armiyasi askarini ham Saudiya Arabistoni vositachiligida va yaxshi niyatini namoyish etish maqsadida ozod qildi. Barcha bu jarayonlarda eng katta ziddiyat mintaqaviy kuchlar vositachiligida uzoq va jiddiy muzokaralar boshlanganida yaqqol namoyon bo‘ldi. Islom Amirligi mavjud muammolar va xavfsizlik borasidagi tashvishlarni faqat tinch muzokaralar orqali hal qilish mumkinligi haqida aniq va qat’iy pozitsiyani egalladi. Kobul urush davomida ham diplomatiya eshiklarini ochiq qoldirdi.
Bunga qarshi ravishda Pokiston armiyasi keskin va murosasiz yo‘l tutdi. U bir necha bor ochiqchasiga «terrorchilar va ularning yordamchilari» bilan hech qanday muzokara olib bormasligini ta’kidladi va faqat harbiy kuch ishlatishni talab qildi. Pokistonning ana shu o‘jarligi va aqlga sig‘maydigan qat’iyligi kichik muammolarni yanada kengaytirib katta urush yoqasigacha olib bordi. Natijada Islomobod xalqaro hamjamiyat va vositachi davlatlar oldida tinchlikka qarshi va urush istovchi tomon sifatida tanqidga uchradi.
Tarixan Pokiston armiyasi o‘z mamlakatidagi siyosiy beqarorlik misli ko‘rilmagan qimmatlashuv va xalq noroziliklari kabi og‘ir muammolardan xalq e’tiborini chalg‘itish uchun doimo chegaraning narigi tomonidagi harbiy sarguzashtlarga murojaat qilib kelgan. Har safar Pokiston xalqaro maydonda muzokara stoliga o‘tirmagani uchun tanqid qilinganida o‘zining sharmandaligini yashirish maqsadida mamlakat ichida sodir bo‘lgan hujumlar uchun javobgarlikni Afg‘onistonga yuklagan.
Bir necha oy oldin Karachida Reynjers kuchlariga qarshi uyushtirilgan hujumlarni ham Afg‘oniston bilan bog‘lash ana shu targ‘ibot va narrativ urushining bir qismi edi. Maqsad dunyoga Pokiston armiyasi tajovuzkor emas aksincha bechora mazlum yolg‘iz va ojiz ekanini ko‘rsatish edi. Pokiston armiyasiga qarshi iqtisodiy va diplomatik maydondagi tanqidlar AQShdan Islom Amirligiga qarshi avvalgi hamkorligi evaziga o‘n milliard dollar talab qilganidan keyin yanada kuchaydi.
Bunga javoban Pokiston xalqi o‘z armiyasini qattiq tanqid qildi va yigirma yil davomida «oldingi safdagi ittifoqchi» sifatida urushda qatnashganidan keyin mamlakatni og‘ir iqtisodiy ahvolga solish va sadaqaga muhtoj holga keltirishdan boshqa mamlakat uchun hech qanday natija bermaganini aytdi. Iqtisodiy qarorlar qabul qilishdagi bu zaiflik Pokiston tarixida ilk bor Saudiya Arabistonidan o‘n besh yil muddatga neftni qarzga berishni va mamlakat iqtisodiyotiga sarmoya kiritishni so‘raganida ham yaqqol namoyon bo‘ldi. Biroq Saudiya Arabistoni Pokistonning og‘ir iqtisodiy ahvoli beqaror muhiti va armiyaning siyosiy institutlarga aralashuvi sabab bu talabni qondirish o‘rniga 2026-yil sentabr oyida Afg‘onistonga yuzlandi.
Saudiya Arabistonining yirik energetika kompaniyasi «Delta International Energy» Afg‘oniston bilan 200 million dollarlik tarixiy shartnoma imzolab Hirotda neft va gaz qidiruv ishlarini boshladi. Bu qadam Pokiston armiyasining geosiyosiy g‘ururini yer bilan yakson qildi. Ayni paytda geosiyosiy maydonda yana bir katta o‘zgarish yuz berdi: Saudiya Arabistoni Pokiston va Turkiya o‘rtasida Haramain Sharifayn va Saudiya podshohligini himoya qilish maqsadida «Makka qo‘shma mudofaa pakti» imzolandi. Uning maqsadi qog‘ozda aniq ifodalanmagan bo‘lsa-da aslida ushbu pakt Eron va husiylarga qarshi kuchli mudofaa qalqoni sifatida shakllantirildi.
Chunki husiylar so‘nggi oylarda Saudiya Arabistonining neftni qayta ishlash zavodlariga hujumlarini kuchaytirgan edi. Saudiya Arabistoni Makka pakti asosida Pokistondan zudlik bilan harbiy yordam va aralashuvni so‘radi. Bu yerda Pokiston armiyasi mamlakatni qo‘rqinchli geosiyosiy frontga olib kirdi. Bir tomondan u qo‘shnisi Eronni norozi qilishni va mamlakat ichidagi diniy hassosliklarni qo‘zg‘atishni istamas edi; boshqa tomondan esa Saudiya Arabistonining talabini ochiq rad etish Makka paktini buzish bo‘lib xalqaro maydonda og‘ir tahqir va sharmandalikka sabab bo‘lardi.
Ana shu diplomatik boshi berk ko‘cha iqtisodiy sharmandalik va Saudiya Arabistoni bilan Afg‘oniston o‘rtasidagi savdo-diplomatik aloqalarning tobora kengayib borishidan kelib chiqqan g‘azab ortidan Pokiston armiyasi yana eski kartalarini ishga soldi. 2026-yil 18-sentabr kuni Kohatdagi eski politsiya liniyasida dahshatli avtomobil portlashi sodir bo‘ldi. Xavfsizlik idoralari esa darhol OAV orqali: «Bu hujumda Afg‘oniston fuqarosi ishtirok etgan» degan narrativni tarqatdi.
Ana shu yolg‘on targ‘ibot pardasi ostida 20-sentabrga o‘tar kechasi Kunar va Paktika bombardimon qilindi. Pokiston bu so‘nggi bombardimon orqali bir o‘q bilan ikki nishonni ko‘zladi.
Birinchisi Saudiya Arabistoniga: «Pokiston Makka pakti asosida husiylarga qarshi o‘z kuchlarini yubora olmaydi chunki uning Afg‘oniston bilan g‘arbiy chegarasi xavfsiz emas va o‘zi u yerda urush bilan band» degan bahonani taqdim etish.
Ikkinchisi esa Afg‘onistonni bombardimon qilish orqali Saudiya Arabistoni nega Islomobodni chetga surib Kobulga sarmoya kiritayotganidan kelib chiqqan g‘azabni bosish.
Shunday qilib bu yangi tajovuz aslida Pokistondagi qurolli shaxslarni yo‘q qilish uchun emas balki Pokistonning ichki muvaffaqiyatsizliklari iqtisodiy «tilanchilik kosasi» sabab yuzaga kelgan sharmandaligi va xalqaro maydondagi geosiyosiy yakkalanishini yashirishga qaratilgan so‘nggi va eng muvaffaqiyatsiz urinishdir. Afsuski bugun buning bahosini har ikki tomonning begunoh aholisi to‘lamoqda. Ammo kelajakda ushbu harakatning og‘ir va haqiqiy oqibatlari uni ko‘tarish qiyin bo‘ladigan darajada layoqatsiz va aqlga zid siyosat yuritayotgan Pokiston armiyasi hukmronligi ostidagi Pokiston zimmasiga tushadi.
