Ahmad Shafaq
Tahlil markazlari va tadqiqot institutlari har bir mamlakatning tashqi siyosati va xalqaro munosabatlarini shakllantirishda muhim va hal qiluvchi o‘rin tutadi. Gap Afg‘oniston haqida ketganda, ushbu G‘arb markazlarining bayonot va tahlillari nafaqat jahon jamoatchiligining fikriga ta’sir ko‘rsatadi, balki sanksiyalar joriy etish, diplomatik yakkalash va xalqaro yordamlarni yetkazish tartibi kabi ko‘plab muhim qarorlar uchun ham asos bo‘lib xizmat qiladi.
Biroq so‘nggi yillarda an’anaviy xavfsizlik masalalari va terrorizm tahdidlaridan tashqari, ushbu markazlarning tahlil uslublari, ularning voqelikni joylarda qanchalik to‘g‘ri qabul qilayotgani hamda siyosiy tavsiyalarining zararli oqibatlari haqida jiddiy savollar paydo bo‘ldi. Agar G‘arb tahlil markazlarining Afg‘oniston haqidagi hisobotlari sinchiklab o‘rganilsa, tadqiqot uslubi va ma’lumot to‘plash manbalaridagi birinchi va eng muhim ziddiyat yaqqol namoyon bo‘ladi.
Kobuldagi siyosiy o‘zgarishlardan so‘ng G‘arb diplomatlari Afg‘onistonni tark etganidan beri, ushbu markaz va tashkilotlarning mamlakatdagi bevosita ma’lumotlarga kirish imkoniyati sezilarli darajada kamaydi. G‘arb tadqiqotchilari va institutlari ushbu axborot bo‘shlig‘i ni (Information Black Hole) to‘ldirish uchun ko‘p hollarda biryoqlama va siyosiy oldindan shakllangan qarashlarga asoslangan yondashuvni tanlagan ko‘rinadi.
Ularning hisobotlarining katta qismi xorijda yashayotgan afg‘on siyosiy arboblari, sobiq hukumat vakillari yoki manfaatlari amaldagi tizimning tugatilishi bilan bog‘liq bo‘lgan ayrim afg‘on muhojirlarining bayonotlariga tayanadi. Bundan tashqari, masofadan turib qo‘llaniladigan texnik vositalar, jumladan, sun’iy yo‘ldosh tasvirlari (Satellite Imagery) va ijtimoiy tarmoqlar monitoringi (Social Media Monitoring)ga haddan tashqari tayanish ham ularning tahlillarining asosiy manbalaridan biriga aylangan.
Garchi ushbu texnik vositalar ma’lum darajada axborot taqdim etsa-da, jamiyatning chuqur voqeligini anglash, aholining ruhiy holatini tushunish va ma’muriy tuzilmalarning kundalik faoliyatini baholash uchun ular yetarli emas. Jurnalistika va tadqiqotning qabul qilingan mezonlari har qanday tadqiqotda barcha tomonlarning qarashlari aks etishini talab qiladi. Holbuki, ko‘plab G‘arb narrativlarida Kobuldagi amaldagi hukumatning nuqtayi nazari va Afg‘oniston aholisining katta qismining haqiqiy ovozi yo e’tibordan chetda qoladi yoki juda kam darajada aks ettiriladi.
Natijada, bunday hisobotlar ba’zan ilmiy va xolis tahlildan ko‘ra, siyosiy kun tartibini ilgari surish vositasiga aylanadi. Ular G‘arb hukumatlarining Afg‘onistonning joylardagi haqiqiy voqeligidan ancha uzoq bo‘lgan qat’iy siyosiy qarorlarini siyosiy va axloqiy jihatdan oqlashga urinadi.
G‘arb tahlil markazlarining yondashuvidagi ikkinchi muhim ziddiyat shundan iboratki, ular murakkab Afg‘oniston jamiyatini doimo G‘arbning liberal boshqaruv mezonlari va zamonaviy demokratiya asosida baholashga harakat qiladi. Ko‘p hollarda ushbu markazlar Afg‘onistonning ijtimoiy tuzilishi qadimiy etnik an’analar, mahalliy kengashlar va chuqur diniy e’tiqodlar asosida shakllanganini anglashda qiyinchilikka duch keladi.
Afg‘onistonda G‘arb modelini joriy etishga qaratilgan yigirma yillik urinishlarning muvaffaqiyatsizligiga qaramay, ko‘plab ushbu markazlarning tahlillarida hamon avvalgi qarashlar ustunlik qilmoqda. Ular Kobuldagi amaldagi hukumatni faqat avtoritar yoki konservativ tizim sifatida ta’riflaydi va ushbu tizimning o‘ziga xos ijtimoiy tayanchi va ildizlari mavjudligini tan olishdan bosh tortadi. Bunday yondashuv natijasida amaliy hayotda yuz berayotgan ko‘plab ijobiy va konstruktiv o‘zgarishlar ularning hisobotlarida aks etmaydi.
Masalan, bir necha o‘n yillik ichki urushlardan so‘ng mamlakatning katta qismida markaziy nazorat o‘rnatildi. Natijada ichki xavfsizlik, harakatlanish va savdo sharoitlari avvalgiga nisbatan yaxshilandi. Shuningdek, avvalgi hukumat davrida xalqaro yordamlarning katta qismini yo‘qqa chiqargan keng ko‘lamli korrupsiya ham sezilarli darajada kamaydi.
Boshqa tomondan, xalqaro hamjamiyat yillar davomida amalga oshirilishini talab qilib kelgan ko‘knori va giyohvand moddalar yetishtirishni taqiqlash amaldagi hukumat tomonidan qisqa vaqt ichida amalga oshirildi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti ham o‘z hisobotlarida ushbu o‘zgarishni qayd etgan. Shunga qaramay, ko‘plab G‘arb institutlari ushbu obyektiv voqeliklarga muvozanatli e’tibor qaratish o‘rniga, asosan o‘zlarining tanqidiy narrativlarini kuchaytiradigan masalalarga e’tibor qaratmoqda. Bu esa ularning tahlillarida jiddiy bo‘shliqni yuzaga keltirmoqda.
G‘arb institutlarining narrativi faqat ilmiy va nazariy masalalar bilan cheklanib qolmaydi, balki Vashington, London va Bryussel siyosatlariga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu markazlar Afg‘onistonni doimiy ravishda qorong‘i, inson huquqlari buziladigan va muvaffaqiyatsiz davlat namunasi sifatida taqdim etganida, Afg‘oniston Markaziy bankining milliardlab dollar mablag‘larini bloklab qo‘yish va iqtisodiy sanksiyalarni davom ettirish uchun zarur siyosiy zamin yaratiladi. Ko‘p hollarda ushbu markazlarning tavsiyalari konstruktiv hamkorlik (Constructive Engagement) yoki muammolarni hal qilish uchun diplomatik yo‘llarni izlashdan ko‘ra, bosimni kuchaytirish va yanada ko‘proq yakkalashga asoslanadi.
Bunday yondashuvning eng achinarli oqibati shundaki, sanksiyalar va iqtisodiy yakkalashning asosiy xarajatlarini oddiy va muhtoj afg‘on xalqi to‘lamoqda. Holbuki, aynan shu xalqning huquq va manfaatlarini himoya qilishni ushbu institutlar da’vo qilmoqda. G‘arb tadqiqot markazlari doimo inson huquqlari haqida gapiradi, biroq ularning tavsiyalari asosida shakllangan siyosatlar ko‘p hollarda millionlab afg‘onlarning asosiy huquqlari va tirikchiligiga jiddiy zarar yetkazgan. Ushbu ziddiyat mazkur institutlarning haqiqiy maqsadlari va ustuvor yo‘nalishlari haqida muhim savollarni yuzaga keltiradi.
Shu bois, bugungi kunda ko‘plab G‘arb institutlarining Afg‘oniston haqidagi narrativi joylardagi voqelikdan uzoqlashgan, nazariy va siyosiy oldindan shakllangan qarashlar ta’sirida qolgan hamda amalda Afg‘oniston xalqiga zararli oqibatlarni keltirib chiqargan, deb aytish mumkin. Xalqaro hamjamiyatning Afg‘onistonga qo‘shni mamlakatlari, jumladan, Xitoy, Rossiya va boshqa ayrim davlatlar iqtisodiyot, savdo va xavfsizlik sohalarida Afg‘onistonni boshqarayotgan ma’muriyat bilan pragmatik va realist munosabat o‘rnatayotgan bir paytda, G‘arbdagi ko‘plab fikr markazlari hamon o‘zlarining biryoqlama va an’anaviy narrativlariga tayanishda davom etmoqda.
Agar xalqaro hamjamiyat haqiqatan ham Afg‘onistonda barqaror tinchlik, osoyishtalik va xalq farovonligini istasa, bu cheklangan va oldindan shakllangan qarashlardan voz kechishi, mavjud voqeliklarni ochiq fikr bilan qabul qilishi hamda qarama-qarshilik va bosim siyosati o‘rniga muloqot, konstruktiv hamkorlik va amaliy yechimlar yo‘lidan borishi kerak.
