Junayd Zohid
Agar biz ISHIDning faoliyatlariga qisqacha nazar tashlasak, bu harakat yoki o‘zini “davlat” deb atagan tuzilma g‘alabaga eltuvchi ruh va sir-asrordan kilometrlar uzoqda ekanligi, shuningdek, o‘z da’vo qilgan maqsadlaridan uzoqlashganini ko‘rishimiz mumkin. Agar (ISHID)DAIShni bir harakat sifatida ko‘rsak, asosiy turtki – ya’ni, tarafdorlar va mafkuraviy izdoshlar – undan ajrab ketganini ko‘ramiz va u bo‘shab qolgan shaharga o‘xshaydi.
Ammo agar (ISHID)DAIShni bir davlat deb ataydigan bo‘lsak, xuddi ularning o‘zlari tanlagan “Iroq va Shom Islomiy Davlati” nomi kabi, yana ham ayon bo‘ladi: ular davlat bo‘lish uchun zarur bo‘lgan hech qanday mezonlarga javob bermaydilar.
Davlat nima?
Agar bu mavzuga siyosatshunoslik nuqtai nazaridan yondashsak va davlat haqida yozilgan kitoblarni ko‘rib chiqsak, shuni anglaymizki, “davlat” – bu siyosiy tuzilmadir. U suverenitetga ega bo‘ladi, aniq geografik hudud ustidan nazorat o‘rnatadi va qonun, tartib, xavfsizlik hamda jamoat xizmatlari orqali faoliyat olib boradi.
Yana bir eski ta’rifga ko‘ra, davlat – bu doimiy mavjud bo‘lgan, qonuniylikka ega bo‘lgan va ichki hamda tashqi aloqalarni tartibga soladigan huquqiy-siyosiy tuzilmadir. Hatto bu qisqa ta’riflardan ham ko‘rinib turibdiki,ISHID) DAISh “davlat” atamasidan juda yiroqda.
Biz ta’riflagan “davlat” tushunchasiga qarab aytish mumkinki,(ISHID) DAISh hech qanday aniq hududni nazorat qilmaydi, na bir mamlakat yoki mintaqaning bir qismini o‘z nazoratiga olib, o‘z qonunlarini keng qamrovli tarzda joriy etmoqda.
Davlatning asosiy unsurlari:
Bir tizim yoki davlat shakllanishi uchun unda quyidagi asosiy unsurlar bo‘lishi kerak. Ana shu elementlar asosida u o‘ziga tegishli tuzilma va davlatni belgilab oladi.
- Aniqlangan geografik hudud:
Davlat tuzishni istagan har qanday harakat yoki tizim, eng avvalo, aniq geografik hududni o‘z nazorati ostiga olishi kerak, shunda u o‘z qonunlari va dasturlarini u yerda amalga oshirishi mumkin. Hudud – davlat uchun zaruriy ehtiyojdir, chunki aynan shu doirada qonunlar chiqariladi va amalda qo‘llanadi.
- Aholi:
Davlatda insonlar yashashi kerak, ya’ni fuqarolar bo‘lishi lozim. Bu odamlar davlat qonunlariga bo‘ysunishi, uni qo‘llab-quvvatlashi kerak. Ular zo‘ravonlik, qo‘rqitish yoki harbiy hukmronlik orqali emas, balki ixtiyoriy ravishda davlatga ergashishlari lozim.
- Hukumat:
Davlat siyosiy, iqtisodiy, xavfsizlik va ijtimoiy ishlarni yuritadigan tizimli hukumatga ega bo‘lishi kerak. Hukumat bo‘lmagan davlat hech qachon o‘z hokimiyatini fuqarolar va hudud ustida o‘rnatolmaydi.
- Suverenitet mustaqillik:
Ichki va tashqi masalalarda to‘liq mustaqil ravishda qarorlar qabul qilish. Boshqa kuchlarga bog‘lanmasdan ish tutish. Bu mezonga qarasak, ayon bo‘ladi: (ISHID)DAISh hech qachon mustaqil tuzilma bo‘lmagan, balki boshqa kuchlarga bo‘ysungan va ular tomonidan boshqarilgan. Bu esa juda aniq masaladir.
Yuqoridagi ma’lumotlarga qarab, aytish mumkinki, agar(ISHID) DAISh bir harakat bo‘lsa – u holda bu o‘lik va ta’sirsiz harakatdir. Agar uni davlat deb atasak – u holda u davlat tuzish uchun zarur bo‘lgan barcha shartlardan mahrumdir.
Xulosa shuki: ISHIDning mafkuraviy va amaliy asoslariga nazar tashlaydigan bo‘lsak, bu guruh faqat vahimali, yovvoyi va ochiq-oydin terrorchi to‘dadan boshqa narsa emas.
