Osif Tarin
2026-yil 1-oktabr kuni Huzilar tomonidan Madinai Munavvaradagi Tayba elektr energiyasini taqsimlash markazi ga uyushtirilgan dron hujumi avvaldan qizg‘in va inqirozli bo‘lgan Yaqin Sharqdagi xavfsizlik vaziyatiga yangi va xavfli tus qo‘shdi. Garchi Yaman Huzilari odatdagidek bu hujum uchun javobgarlikni rad etgan bo‘lsa-da, buning sababi ular Islom ummatining so‘nggi qizil chizig‘i, ya’ni Haramain Sharifaynga qilingan hujumni o‘z zimmasiga olish Islom olamida kuchli norozilik to‘lqinini keltirib chiqarishi mumkinligini yaxshi anglashlari bo‘lishi ehtimol.
Biroq Saudiya Arabistoni razvedkasi ma’lumotlariga ko‘ra, voqea joyidan Eron tomonidan ishlab chiqarilgan dron qoldiqlari hamda sud-texnik dalillar topilgan bo‘lib, ular ayblov yo‘nalishini bevosita Huzilarga qaratmoqda. Huzilarning bu inkori dastlab oddiygina xavfsizlik bayonotining bir qismi bo‘lib ko‘rinishi mumkin. Ammo masala chuqurroq tahlil qilinsa, mazkur hujum aslida 2026-yil 7-avgustda shakllangan Makka qo‘shma mudofaa shartnomasi ning strategik chuqurligini hamda unga a’zo davlatlarning javob darajasini sinashga qaratilgan jiddiy harbiy sinov bo‘lgani ayon bo‘ladi. Aftidan, Huzilar Madinai Munavvaraning xavfsizlik qalqoni sinovdan o‘tkazilsa, Makka shartnomasi deb ataluvchi yangi harbiy ittifoqning amaliy javobi qanchalik jiddiy va qat’iy bo‘lishini tekshirmoqchi bo‘lgan.
Biroq ushbu inqirozga shartnomaning muhim a’zolaridan biri bo‘lgan Pokistonning munosabati xalqaro hamjamiyat uchun hayratlanarli darajada odatiy bo‘lib qoldi. Islomobod bu hujumni keskin bayonotlar bilan qoraladi, ammo amaliy jihatdan Huzilarni o‘z xatti-harakatlarining oqibatlaridan, shuningdek, Eron kabi ularning homiylarini dron qoldiqlaridan olingan dalillar asosida to‘sqinlik qiluvchi qo‘rquv ga soladigan aniq, qat’iy va harbiy javob ko‘rinmadi.
Pokiston go‘yoki musulmon bo‘lgan yadroviy davlat(!)dir. Bu mamlakatning diplomatik sukuti ni faqat sustkashlik yoki beparvolik natijasi deb bo‘lmaydi. Aksincha, bu ortida murakkab geosiyosiy muammolar va iqtisodiy majburiyatlar turgan «tranzaksion diplomatiya ning (Transactional Diplomacy) klassik namunasidir. Aynan shu majburiyatlarga Shahbaz Sharif Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi yig‘ilishida London va Nyu-York aholisi haqida so‘z yuritganida ishora qilgan edi.
U shunday degan edi: Agar biz dunyo (mujohid) ekstremistlarini Pokistonda band qilib turmaganimizda, bugun bu odamlar London va Nyu-York ko‘chalarida bemalol kezib yurgan bo‘lardi. Shuning uchun barchangiz Pokistonga iqtisodiy yordam berishingiz kerak, chunki Pokiston aslida G‘arb va Amerika xavfsizligini ta’minlash urushini olib bormoqda.
Shu sababli Pokistonning Makka shartnomasiga nisbatan sukutining birinchi jihati Pokiston va Eron o‘rtasidagi uzoq yillik, biroq nozik munosabatlar bilan bog‘liq. Pokiston uchun Yaqin Sharq mudofaa tenglamalarida, ayniqsa Saudiya Arabistonida doimiy harbiy tiyib turish inshootlarini barpo etish Eron bilan uzoq chegarasi bo‘ylab uning o‘zi to‘lashi kerak bo‘lgan narxga ega bo‘lishi mumkin.
So‘nggi kunlarda BMT Bosh Assambleyasida Bosh vazir Shahbaz Sharifning Huzilarga qarshi keskin bayonotlaridan va armiya boshlig‘i general Asim Munirning Ar-Riyodga tashrifidan keyin Eronning ilmiy doiralari tomonidan bildirilgan ochiq tanqidlar, jumladan, Pokistonga do‘stni dushmandan ajratish haqida berilgan ogohlantirishlar va ko‘zlarni ochish ga chaqiriqlar Tehron Islomobodning har bir qadamini diqqat bilan kuzatayotganini ko‘rsatadi.
Bu tenglamaning ikkinchi jihati Pokistondagi nufuzli shia jamoasining davlat va harbiy tuzilmalarning muhim lavozimlaridagi mavjudligi hamda mamlakat ichidagi mazhabiy muvozanatni saqlash Islomobodning ustuvor vazifalaridan biri ekani bilan bog‘liq. Shu sababli Pokiston parda ortida razvedka ma’lumotlarini almashish va Saudiya Arabistoni havo hududini kuzatishda hamkorlik qilish orqali yordam berishi, biroq vakillik urushi frontining Ravalpindiga ko‘chib o‘tishining oldini olish uchun Huzilarga qarshi bevosita harbiy harakatdan tiyilishi mumkin.
Ammo bu strategik ehtiyotkorlikning eng muhim va hal qiluvchi jihati to‘liq iqtisodiy masalaga borib taqaladi. Pokiston hozir shunday iqtisodiy inqiroz bilan kurashmoqdaki, mavjud sharoitda boshqa bir davlat uchun bepul urush olib borish imkoniyatiga ega emas. 2026-yil iyul oyida Pokiston Saudiya Arabistonidan 6,7 milliard dollarlik imtiyozli neft kreditini so‘ragan edi. Ushbu kredit 15 yillik muddatga berilishi, foiz stavkasi atigi bir foiz bo‘lishi va dastlabki besh yil davomida undan hech qanday to‘lov talab qilinmasligi so‘ralgan.
2030-yilga mo‘ljallangan Vizyon doirasida o‘z iqtisodiyotini urushlardan uzoqlashtirib, unga barqarorlik berishni istayotgan Saudiya Arabistoni Pokiston bilan ushbu uzoq muddatli iqtisodiy kredit bo‘yicha kelishuv imzolashdan bosh tortmoqda. Aftidan, Huzilarning hujumlariga qaramay, Pokistonning Makka shartnomasini harbiy jihatdan amalga oshirishdagi so‘nggi sukuti Ar-Riyodga bosim o‘tkazish strategiyasidir. Ya’ni, agar Saudiya Arabistoni Haramain Sharifayn yoki o‘z xavfsizligi uchun Pokistonning an’anaviy va yadroviy qudratiga xavfsizlik kafolati sifatida muhtoj bo‘lsa, u holda Pokistonga ham uzoq muddatli va hayotiy iqtisodiy yordam ko‘rsatishi kerak.
Ushbu diplomatik shaxmatda vaziyat 2026-yil sentabr oyida Saudiya Arabistonining yirik energetika kompaniyasi Delta International Energy Pokistonning barcha so‘rovlari va Maxsus investitsiya imkoniyatlari kengashi (SIFC) takliflarini e’tiborsiz qoldirib, Afg‘oniston Islomiy Amirligi hukumati bilan Hirot va boshqa viloyatlarda neft-gaz qidiruv ishlari bo‘yicha 200 million dollarlik dastlabki shartnomani imzolagach, yanada achinarli tus oldi.
Hozirda o‘zini (TTP) deb atalmish va o‘zi yaratgan masala yuzasidan Kobul bilan jiddiy xavfsizlik inqiroziga duch kelayotgan Pokiston uchun Saudiya Arabistonining Kobulga iqtisodiy yordam ko‘rsatishi va Pokistondagi investitsiyalarni to‘xtatishi katta diplomatik zarba bo‘ldi. Bundan oldin, Saudiya Arabistoni Pokiston Eronni tiyib turishda muvaffaqiyatsizlikka uchraganini anglagach, Ar-Riyod Pokistonga sukutli signal sifatida Turkiya kabi yirik va nufuzli davlatni Makka shartnomasiga qo‘shdi va shu orqali Pokistonga muqobil yaratdi. Biroq Pokiston, uning mavjudligi endi avvalgidek zarur bo‘lmay qolgandek ko‘rinsa-da, shartnomadan chiqish oqibatidagi diplomatik zarardan o‘zini saqlab qolish uchun uning tarkibida qolishni afzal ko‘rdi, ammo aftidan harbiy xizmatlarini ko‘rsatish sur’atini ataylab pasaytirdi.
Ushbu vaziyatdan shunday ko‘rinadiki, Makka shartnomasi asosida Haramain Sharifaynni himoya qilish Islom ummati uchun hissiy jihatdan nihoyatda muhim bo‘lsa-da, geosiyosiy maydonda Pokiston uchun xavfsizlik evaziga iqtisodiy yordam ga asoslangan murakkab o‘yinga aylangan.
Agar Saudiya Arabistoni Pokistonning 15 yillik neft krediti va mamlakat ichidagi investitsiyalar haqidagi va’dalari borasidagi talablarini qayta ko‘rib chiqmasa, Pokiston Makka shartnomasida Turkiyadan keyingi faqat ikkilamchi (Secondary) va ramziy rol bilan cheklanib qoladi, uning munosabati esa ehtimol faqat qoralovchi bayonotlar bilan chegaralanadi.
Uzoq muddatda bunday sovuqqonlik Pokistonni Yaqin Sharqning an’anaviy blokidan uzoqlashtirishi va Xitoy omili hamda Pokistondagi shia lobbisi ta’siri sababli uni Eron bilan muqobil strategik ittifoq tomon yo‘naltirishi mumkin. Garchi bunday o‘zgarish mintaqadagi kuchlar muvozanatini to‘liq va doimiy ravishda o‘zgartirmasligi mumkin bo‘lsa-da, Pokistonning Islom olamidagi sunniy blokdan uzoqlashishiga olib kelishi mumkin.
