Doktor Farhon Kakar
Balujiston tarixi azaldan tog‘lar borish qiyin bo‘lgan hududlar chuqur siyosiy sirlar va qonli voqealar silsilasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib kelgan. Biroq so‘nggi kunlarda Mustung tumanining Bai-Pas Vali Xon hududida yuz bergan voqea ushbu mintaqadagi harbiy siyosat geosiyosiy qarama-qarshiliklar va davom etayotgan axborot urushlarini shunday bosqichga olib keldiki unda do‘st va dushman o‘rtasidagi chegara tobora xiralashib murakkablashib bormoqda.
Sud majlisi va tuman sudi sudyasi Abdul Hakim Kakarning o‘ldirilishi faqatgina bir sud xodimining suiqasd qurboni bo‘lishi emas balki Balujistonning xavfsizlik va siyosiy tuzilmalari tobora chuqurlashib borayotgan inqirozining yaqqol belgisi hisoblanadi.
Agar ushbu hodisaning tarixi sabablari va undan keyingi jarayonlar chuqur tahlil qilinsa ko‘plab qarama-qarshiliklarga boy bo‘lgan murakkab manzara namoyon bo‘ladi. Bu manzara bugungi Pokistondagi ko‘plab inqiroz va muammolarning ildizlarini ochib beradi.
Ushbu voqealar zanjiri Kich (Turbat) Sessiya sudidan boshlanadi. Aynan shu yerda sudya Abdul Hakim Kakar konstitutsiya va qonun ustuvorligi tamoyillarini himoya qildi. Balujiston kabi siyosiy jihatdan nozik va bosimlar mavjud hududda bunday pozitsiya kamdan-kam uchraydigan holat edi.
2023-yil noyabr oyida Terrorizmga qarshi kurash boshqarmasi (CTD) Turbat hududida yuz bergan qurolli to‘qnashuvda to‘rt nafar terrorchi yo‘q qilinganini da’vo qildi. Ular orasida Balaj Baloch ismli yosh ham bor edi.
Uning oilasi jasadini yo‘lga qo‘yib norozilik namoyishini boshladi. Oila a’zolari Balaj voqeadan bir necha kun oldin uyidan olib ketilganini ta’kidladilar. Shu sababli ular bu hodisa politsiya bilan yuz bergan to‘qnashuv emas balki sudsiz amalga oshirilgan qatl ekanini bildirdilar.
Sudya Abdul Hakim Kakar ish uning sudiga kelib tushganida ayrim an’anaviy sudyalardan farqli ravishda xavfsizlik idoralari tomonidan taqdim etilgan yozma da’volarga ko‘z yumib ularni tekshiruvsiz tasdiqlamadi va imzolamadi.
U Terrorizmga qarshi kurash boshqarmasi (CTD)dan politsiya bilan to‘qnashuv haqidagi da’voni isbotlash uchun aniq hujjatlashtirilgan va ishonchli dalillar taqdim etishni talab qildi. Biroq mazkur idora ushbu o‘ldirish qonun doirasida amalga oshirilganini isbotlay olmagach sudya misli ko‘rilmagan va jasoratli qaror qabul qildi hamda politsiyaga CTD bilan bog‘liq mansabdor shaxslar ustidan qotillik bo‘yicha jinoyat ishi (FIR) ro‘yxatdan o‘tkazishni buyurdi.
Bu qaror bir tomondan xavfsizlik idoralarini kuchli bosim ostida qoldirgan bo‘lsa ikkinchi tomondan Abdul Hakim Kakarning nomini o‘zini adolatsizlik qurboni deb hisoblagan insonlar orasida ishonchli adolatparvar ovoz sifatida tanitdi.
Sudyaning huquqiy pozitsiyasi faqatgina ushbu ish bilan cheklanib qolmadi. Xavfsizlik idoralari gumon qilingan shaxslarni hibsga olish ushlab turish yoki tintuv o‘tkazish uchun uning sudidan ruxsat so‘ragan har bir holatda u bu talablarni qonun mezonlari asosida baholadi.
U ochiqchasiga shunday degan edi:
Sudlar biror idoraning noqonuniy harakatlariga shunchaki tasdiq muhri bosish yoki dalil va asoslar bo‘lmagan holda insonlarning g‘oyib bo‘lishiga ko‘z yumish uchun tashkil etilmagan.
Yetarli dalillar mavjud bo‘lmagani sababli u bir necha bor CTDning hibsga olish bo‘yicha so‘rovlarini rad etdi va ayrim mahbuslarni ozod qilish haqida qaror chiqardi.
Shu sababli Abdul Hakim Kakar amalda Balujistondagi ayniqsa Terrorizmga qarshi kurash boshqarmasi (CTD) faoliyat yuritayotgan xavfsizlik tuzilmalari uchun doimiy huquqiy to‘siqqa aylandi. Chunki u qonun doirasidan tashqarida deb baholangan harakatlarga qarshi muhim huquqiy to‘siq vazifasini bajarayotgan edi.
Endi voqeaning boshqa tomoniga ham nazar tashlaylik; bu qism Mustung tog‘laridagi yana bir murakkab va qonli kurash bilan bog‘liq.
Uzoq yillardan beri Balujistonda bir tomondan Balujiston ozodlik armiyasi (BLA) kabi baluj millatchi qurolli guruhlari faoliyat yuritib kelmoqda. Boshqa tomondan esa turli hisobot va da’volarga ko‘ra Xuroson viloyati Islomiy Davlati (ISKP) ham ushbu hududda o‘z ta’sirini kengaytirishga harakat qilgan.
2025-yil mart oyida Balujiston ozodlik armiyasi Mustung hududidagi yashirin ISHID o‘quv lageriga hujum qilgani va ushbu guruhning o‘ttizdan ortiq a’zosini o‘ldirganini da’vo qildi.
ISHID esa 2025-yil iyun oyida tarqatgan videomurojaatida ushbu hujumni tilga olib BLAga qarshi urush e’lon qildi.
BLAning da’vosiga ko‘ra Mustungdagi ISHID a’zolari Pokiston razvedka idoralari ko‘rsatmasi asosida baluj jangarilari haqida ma’lumot to‘plagan va Pokiston armiyasi ularga qarshi aniq nishonli amaliyotlar o‘tkazishi uchun yordam bergan.
E’tiborga molik jihati shundaki Balujiston ozodlik armiyasi ISHIDga qarshi shunday katta zarba bergan paytda Pokiston ommaviy axborot vositalari ushbu voqeani deyarli yoritmadi. Chunki hukumat BLAga xalqaro terrorchi guruh ustidan g‘alaba qozongan kuch sifatida obro‘ berishni istamas edi.
Ammo oradan vaqt o‘tib ISHID BLAga qarshi qasoskor hujumlarni boshlaganida Pokiston hukumatini qo‘llab-quvvatlovchi ko‘plab ijtimoiy tarmoq sahifalari yutubchilar va ayrim tahlilchilar bu hujumlarni olqishladilar hamda ularni BLAning zaiflashuvi va hukumat uchun katta g‘alaba sifatida talqin qildilar.
Aynan shu yerda birinchi katta va hayratlanarli qarama-qarshilik yuzaga chiqadi. Bu qarama-qarshilik Pokiston armiyasi va uning tarafdorlari ilgari surayotgan rasmiy qarashlardagi ziddiyatlarni ochib beradi.
Hukumat tarafdorlari BLAga qarshi siyosiy kurash doirasida bir muhim haqiqatni e’tibordan chetda qoldirdilar: Pokistonning rasmiy pozitsiyasi doimo shundan iborat bo‘lib kelganki ISHID mamlakat hududida tashkiliy jihatdan mavjud emas yoki uning xavfsiz boshpanalari yo‘q.
Ammo Pokiston armiyasi tarafdorlari ISHID hujumlarini olqishlaganlarida ular bilvosita shunday tasavvur paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldilarki go‘yoki ISHID Pokistonda shu qadar kuchli va tashkiliy jihatdan rivojlanganki u BLA kabi yirik qurolli tarmoqka zarar yetkazishga qodir.
Dushmanning dushmani do‘st degan mantiq asosida xalqaro miqyosdagi radikal guruhning harbiy muvaffaqiyatlarini nishonlash Pokiston xavfsizlik idoralari yillar davomida ilgari surgan rasmiy bayonotlar bilan ochiq ziddiyatga kiradi.
Shuningdek ushbu holat Pokiston armiyasining Jamoatchilik bilan aloqalar boshqarmasi (ISPR)ning an’anaviy bayonotlarini ham shubha ostiga qo‘yadi. Chunki ISPR ko‘p yillar davomida Pokistonga qarshi bo‘lgan barcha qurolli guruhlar baluj millatchilari yoki diniy ekstremistik guruhlar bo‘lishidan qat’i nazar ular o‘rtasida yashirin muvofiqlik va hamkorlik mavjudligini da’vo qilib kelgan.
Biroq BLA va ISHID o‘rtasidagi qonli to‘qnashuv shuni ko‘rsatadiki bu ikki tomon o‘rtasida na rasmiy kelishuv na yashirin hamjihatlik mavjud. Aksincha ular mafkuraviy va harbiy jihatdan bir-birining ashaddiy dushmani hisoblanadi.
Davlat tomonidan barcha qurolli guruhlarni bir xil ko‘rsatishga urinish ko‘proq xalqaro hamjamiyatning hamdardligini qozonish baluj harakatini ISHID bilan bog‘lash uni dunyo oldida obro‘sizlantirish va inson huquqlari buzilishi haqidagi tanqidlarni kamaytirishga qaratilgan siyosiy targ‘ibot vositasi bo‘lgan.
Ammo bu qarama-qarshiliklar eng nozik va hayratlanarli bosqichiga Abdul Hakim Kakar Mustungda o‘ldirilgan va bu hujum uchun ISHID javobgarlikni o‘z zimmasiga olgan paytda yetdi.
