Ahmad Javad
Xavorijlar Umaviylarga qarshi qattiq dushmanlik va norozilik qilishgan. Ular Hazrat Muoviya (r.a.) davridan Umaviy xalifaligining tugashiga qadar turli davrlarda musulmonlarga katta muammolar tug‘dirishgan.
Abdulmalik ibn Marvon davrida xavorijlar Arabiston yarim oroli, Yaman, Iroq va Shom hududlarida juda kuchli bo‘lib, o‘zlarining ekstremistik g‘oyalari bilan ko‘plab guruhlarni adashishga boshlashgan. Ular nafaqat o‘z mazhablarini targ‘ib qilish uchun kurashishgan, balki Umaviylarning xalifaligini va hokimiyatini ham tan olishmagan.
Hazrat Muoviya (r.a.) vafotidan so‘ng, Yezid ibn Muoviya xalifalikka o‘tdi. Ko‘plab taniqli sahobalar va ko‘pchilik xalq Yezidga bay’at qilishdan bosh tortishdi.
Ulardan biri Abdulloh ibn Zubayr (r.a.) edi. U Yezidga bay’at qilishdan bosh tortdi va mustaqil xalifalikni e’lon qildi. Abdulloh ibn Zubayr (r.a.) Yezid ibn Muoviya (r.a.)ga qarshi xalifalikni da’vo qilganida, xavorijlarning ba’zi yetakchilari uning huzuriga kelib shunday deyishdi: “Agar sen bizning e’tiqodlarimizni qabul qilsang, Umaviylarga qarshi kurashda biz har qanday yordam va ko‘makni berishga tayyormiz”.
Bu xavorijlar o‘zlarining Hazrat Usmon (r.a.), Hazrat Ali (r.a.), Tolha (r.a.) va Zubayr (r.a.)ga bo‘lgan eski adovati sababli ularga nisbatan yomon fikrda edi. Ayniqsa, Hazrat Ali (r.a.)ga nisbatan dushmanliklari kuchli bo‘lgan. Chunki Nahrovon jangida Hazrat Ali (r.a.) Muoviya (r.a.) bilan tuzilgan sulhdan keyin «La hukma illa lillah» (hukm faqat Allohnikidir) degan shior bilan g‘alayon ko‘targan xavorijlardan qariyb to‘rt ming kishini o‘ldirgan edi.
Atrof hududlarda yashirinib yurgan bu xavorijlar endi musulmonlar orasidagi qon to‘kishda qatnashish uchun Abdulloh ibn Zubayr (r.a.)ni qo‘llab-quvvatlashga tayyor edi.
Abdulloh ibn Zubayr (r.a.)ning bu ulug‘ sahobalar haqidagi fikri so‘ralganda, u xavorijlarning kutganidan farqli ravishda bu to‘rt buyuk sahobalarni juda maqtab, uzun nutqida xavorijlarning e’tiqodlarini rad etdi.
Abdulloh ibn Zubayr (r.a.)ning bu pozitsiyasini ko‘rib, xavorijlar juda xafa va umidsiz bo‘lishdi hamda uni ham o‘z dushmanlari deb bildi. Keyin ular o‘z hududlariga qaytib borib, g‘alayon qilishdi. Oxir-oqibat, bu g‘alayonlar Mus’ab ibn Zubayr, Muhallab va Hajjaj tomonidan bostirildi va Abdulmalik ibn Marvonning xalifaligi xavorijlarning fitnalaridan xalos bo‘ldi.
