Akbar Jamol
Islomiy Amirlik va Amerika Qo‘shma Shtatlari o‘rtasida imzolangan Doha kelishuvida quyidagi shartga kelishilgan: Hech kim Afg‘oniston hududidan Qo‘shma Shtatlar va uning ittifoqchilariga qarshi foydalanmaydi va Islomiy Amirlik ham hech kimga bunga yo‘l qo‘ymaydi.
Mazkur shartning shar’iy va siyosiy o‘rnini anglash uchun odatda quyidagi asosiy savol o‘rtaga tashlanadi: Islom va shariat nuqtayi nazaridan kofirlar bilan urushni noma’lum muddatga to‘xtatish yoki urushga aralashmaslik to‘g‘risida bitim tuzish joizmi?
Bu savol va unga bog‘liq tushunchalarni to‘g‘ri tahlil qilish uchun hissiy va yuzaki qarashlardan tashqariga chiqib, Islom shariatining maqsad va mohiyatlari Payg‘ambarimiz ﷺ siyratlari xususan Hudaybiya sulhidagi oqilona tinchlik siyosati fiqhiy ruxsatlar hamda bugungi davrning geosiyosiy voqeliklarini har tomonlama va xolis o‘rganish lozim. Shunda Islomda urush vaqtinchalik zarurat, tinchlik esa asosiy va barqaror maqsad ekanligi ayon bo‘ladi. Zero, tinchlik sharoitida davlat o‘zining ilmiy iqtisodiy va ma’muriy salohiyatini mustahkamlashi mumkin.
Shu sababli ushbu masalani o‘rganishni boshlashdan avval kelishuvdagi mazkur bandning mazmuni va unga oid bir necha muhim jihatlarni tushunib olish zarur. Ushbu bandda shunday deyiladi: Hech kim Islomiy Amirlik Afg‘onistoni hududidan Qo‘shma Shtatlar va uning ittifoqchilariga qarshi foydalanmaydi va Islomiy Amirlik ham hech kimga bunga yo‘l qo‘ymaydi.
Endi quyidagi savol tug‘iladi: Islomda kofirlar bilan urushni noma’lum muddatga to‘xtatishga dalil bormi? Ya’ni mazkur shart tashqi ko‘rinishidan go‘yo Qiyomat kunigacha jihodni tark etish ma’nosini anglatmayaptimi?
Bu borada shuni yodda tutish kerakki Islomiy Amirlik o‘zini mudofaani tark etish ma’nosida mazkur savol bilan bog‘liq tarzda cheklangan deb hisoblamaydi. Ya’ni Islomiy Amirlik zarurat tug‘ilgan taqdirda o‘zini himoya qilish uchun o‘z hududidan foydalanish bo‘yicha qonuniy shar’iy va mantiqiy huquqni o‘zida saqlab qoladi va hech bir kuch bu huquqni undan tortib ololmaydi.
Shuning uchun mazkur shartdan cheksiz sulh tushunchasini chiqarish to‘g‘ri emas va bu kelishuv ruhiga ham mos kelmaydi. Chunki kelishuvga muvofiq Afg‘oniston hududidan AQSh va uning ittifoqchilariga qarshi foydalanmaslik bilan «cheksiz sulh» ikki xil tushunchadir va ularni bir-biriga aralashtirmaslik kerak.
Endi bir necha muhim jihat:
Birinchidan: Islom nuqtayi nazaridan urush vaqtinchalik zarurat tinchlik esa barqaror maqsaddir.
Ikkinchidan: Rasululloh ﷺ jihod Qiyomatgacha davom etishini bildirganlar. Shuning uchun jihodning maqsadi fitnani bartaraf etish ekanini yodda tutish lozim. Qur’oni karimda ham shunday deyiladi:
﴿وَقَاتِلُوهُمْ حَتّىٰ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ﴾
Ya’ni Islom nuqtayi nazaridan, xavfsizlik va osoyishtalikning buzilishi hamda buzuqlik u noto‘g‘ri amallar tufayli kelib chiqadimi yoki kufr sabablimi fitna hisoblanadi. Qayerda uni bartaraf etish uchun jihod zarur bo‘lsa jihod davom etadi.
Garchi mudofaa fiqhiga ko‘ra zulmni bartaraf etish Islomiy davlat manfaatlarini himoya qilish va Islom hududlarini kengaytirish ham jihodning maqsadlaridan sanalsa-da bu maqsadlarga qanday erishish mumkinligini chuqurroq anglash uchun yana bir jihatni bilish zarur: Islomiy davlat tashkil topganidan keyin bu maqsadlar qachon va qanday yo‘l bilan amalga oshirilishi mumkin?
Bu borada shuni yodda tutish kerakki Islomiy Amirlik mudofaa zulmni bartaraf etish va Islomiy davlat manfaatlarini himoya qilish borasida ma’lum darajada o‘z maqsadlariga erishgan. Ammo Islom hududlarini kengaytirish kabi maqsadlar borasida Islom kuch-qudrat va buning uchun zarur shart-sharoitlarning mavjud bo‘lishini shart qilib qo‘ygan.
Agar Islomiy davlat o‘zining hozirgi chegaralaridan tashqariga chiqib boshqa hududlarni ham Islomiy hududga qo‘shishni istasa qarshi tomonning ehtimoliy javobi va qarshiligiga bardosh bera oladigan mudofaa salohiyatiga ega bo‘lishi kerak. Shu sababli mudofaa kuchi va imkoniyati mavjud bo‘lgan taqdirda hujumkor yoki kengayish jihodi mumkin bo‘lishi mumkin. Ammo mudofaa salohiyati bo‘lmasa hujumkor jihodga kirishish shariat nuqtayi nazaridan oqilona ish hisoblanmaydi. Chunki jihodning muhim shartlaridan biri istitoat kuch va imkoniyatga ega bo‘lishdir.
Shu sababli musulmonga jihod vojib bo‘lishi uchun u jihodga chiqqanida oilasiga shunday miqdorda mol-mulk qoldirishi ham shart qilingan-ki u yo‘qligida oilasi kundalik ehtiyojlarini ta’minlash uchun boshqalarga qo‘l ochishga majbur bo‘lmasin. Bu misoldan mudofaa salohiyatining naqadar muhimligini yaxshi anglash mumkin. Ya’ni mudofaa kuchi va imkoniyati mavjud bo‘lmaguncha harakat qilish noto‘g‘ri va Islom manfaatlari nuqtayi nazaridan maqbul emas. Chunki mudofaa salohiyati bo‘lmasa Alloh saqlasin inson hozir qo‘lida mavjud bo‘lgan narsalarni ham yo‘qotish xavfiga duch kelishi mumkin.
Endi sulh va o‘t ochishni to‘xtatish kabi muhim masalaga to‘xtalamiz…
Doha kelishuviga kiritilgan mazkur bandning shar’iy o‘rnini va uning ortida turgan siyosiy hikmatni anglash uchun hissiyotlardan yuqori turib, Islom shariatining maqsadlari, Payg‘ambarimiz ﷺning siyosiy maydondagi siyosatlari va bugungi davrning geosiyosiy voqeliklarini har tomonlama ko‘rib chiqish zarur.
Jamiyatda noma’lum muddatga sulh tuzishning shar’iy hukmi qanday? degan savol ortida go‘yo kofirlar bilan sulh albatta vaqtinchalik va muayyan muddatga bo‘lishi kerak noma’lum va cheksiz muddatga bo‘lishi mumkin emas degan tasavvur mavjud. Ya’ni bu savolni ilgari surayotgan kishining qarashicha sulh faqat qisqa muddatli zarurat tinchlik esa qisqa tanaffusdir.
Biroq bunday tasavvur Islom ta’limotlarini har tomonlama va chuqur anglashga mos kelmaydi. Chunki Islom nuqtayi nazaridan tinchlik doimiy ehtiyoj urush esa vaqtinchalik holatdir.
Bu yerda yana bir jihatni aniqlashtirish kerak: kofirlar bilan sulhning muddati Islomiy davlat va mavjud sharoitlarga bog‘liq. Shofi’iy fiqhida sulh muddati odatda o‘n yil bilan chegaralangan deb qaraladi va bunga Hudaybiya sulhi asos qilib olinadi. Hanafiy fiqhida esa manfaat kuch-qudrat va mavjud sharoitlardan kelib chiqib bu muddat borasida moslashuvchanlik va kengroq imkoniyat mavjud.
Shu sababli Islomiy davlat o‘z sharoitlarini har tomonlama baholab manfaatdan kelib chiqqan holda sulhning munosib muddatini qisqaroq yoki uzoqroq bo‘lishidan qat’i nazar belgilashi mumkin.
Chunki Islomda urushning o‘zi maqsad emas. U fitna va buzuqlikni bartaraf etish uchun zarurat tug‘ilganda qo‘llanadigan vaqtinchalik vositadir. Tinchlik esa dinni targ‘ib qilish, insonlar hayotini asrash va Islomiy tuzumning amaliy barakalarini dunyoga namoyon etish imkonini beradigan haqiqiy va barqaror holatdir.
Qur’oni karim va Rasululloh ﷺ sunnatlari bizga shuni o‘rgatadiki dushman sulhga moyil bo‘lganida Islomiy davlat ham umumiy manfaatlarni hisobga olgan holda sulhni qabul qilishi kerak. Alloh taolo marhamat qiladi:
وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ
Agar ular sulhga moyil bo‘lsalar sen ham unga moyil bo‘l va Allohga tavakkul qil.
(Anfol surasi, 61-oyat)
Mazkur oyatda sulhga moyil bo‘lish Alloh taologa tavakkul qilish bilan bog‘langan. Bundan tashqari oyatda ushbu sulhning davomiyligi uchun muayyan vaqt chegarasi belgilab qo‘yilmagan.
