Akbar Jamol
Hudaybiya sulhi bu masala bo‘yicha eng katta tarixiy va shar’iy dalildir. O‘sha vaqtda Rasululloh ﷺ ayrim shartlari tashqi ko‘rinishidan «mag‘lubiyat va chekinish»dek tuyulgan sulhga rozi bo‘lgan edilar. Biroq aynan shu tinchlik davri Islomning fikriy va son jihatdan rivojlanishi uchun urush yillarida ochilmagan imkoniyatlarni yaratdi. Hudaybiya sulhi bilan Makka fathining oralig‘i atigi ikki yil bo‘lgan bo‘lsa-da, shu qisqa davr ichida juda ko‘p insonlar musulmon bo‘ldilar. Ularning soni avvalgi o‘n sakkiz (18) yillik sa’y-harakatlar davomida musulmon bo‘lganlardan ancha ko‘p edi.
Shuningdek, fiqhiy nuqtayi nazardan Islomiy davlat ummatning keng manfaatlarini ta’minlash iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash va dushman tajovuzining oldini olish maqsadida aralashmaslik to‘g‘risida bitim tuzish bo‘yicha mustaqil huquq va shar’iy vakolatga ega. Bunday bitim jihod ni inkor etish degani emas, balki jihod yo‘nalishini jamiyatni qayta tiklash va adolatli, namunaviy tizim barpo etishga burishdir. Chunki barqaror, tinch va o‘zini o‘zi ta’minlay oladigan Islomiy davlatning mavjudligi, aslida Islomning eng katta yumshoq kuchi (Soft Power) hisoblanadi.
Agar bugungi Islomiy Amirlikning pozitsiyasi va Doha kelishuvini aynan shu nuqtayi nazardan tahlil qilsak, 2021-yil avgust oyidan buyon davom etayotgan tinchlik davri urush maydonida amalga oshirish imkoni bo‘lmagan ko‘plab natija va yutuqlarni yuzaga keltirgani kundek ravshan bo‘ladi.
Shuni yodda tutish kerakki urush do‘st va dushmanni ajratmasdan jamiyatning eng yaxshi va eng zukko tafakkur egalarini ham yo‘q qiladigan olovdir. Tinchlik davrida yuksak iste’dodga ega insonlar davlatning ma’muriy tuzilmalari, iqtisodiy siyosat hamda ilmiy va shar’iy ijtihod orqali o‘z xalqini yengilmas qilishga xizmat qilishi mumkin. Urushda esa bunday insonlar hayotdan ko‘z yumadi.
Shuningdek sizning fikriy sivilizatsion madaniy va dunyoqarash nuqtayi nazaringizga qarshi bo‘lgan dushmanning urushdagi dastlabki harakatlaridan biri ham sizdagi eng aqlli va salohiyatli insonlarni yo‘q qilish bo‘ladi. Bunga Iroq misoli ko‘z o‘ngimizda turibdi. Shuningdek Pokistonning razvedka idoralari mamlakatdagi ziyoli va fikr egalarini o‘ldirgani AQShga topshirgani yoki o‘z qiynoqxonalarida qamoqqa olib shu qadar og‘ir qiynoqlarga duchor qilgani haqida ham ma’lumotlar keltiriladi. Natijada ayrimlari o‘sha yerning o‘zida halok bo‘lgan yoki umrining oxirigacha aqliy salohiyatidan ayrilgan.
Shu sababli tinchlik ana shunday kuchli tafakkur egalarini asraydi va ularga vayronkorlik o‘rniga bunyodkorlik islohot va insoniyat taraqqiyoti yo‘lida xizmat qilish imkonini beradi.
Odamlar tinchlik adolat va iqtisodiy barqarorlikni ko‘rganlarida tabiiy ravishda bunday tizimga qiziqa boshlaydilar. Shu bois bugungi kunda dunyoning turli hududlaridagi ko‘plab samimiy musulmonlar Afg‘oniston tizimini namunaviy tizim (Role Model) sifatida ko‘rmoqda va o‘z mamlakatlarida ham shunday tizim bo‘lishini orzu qilmoqda. Holbuki aynan shu insonlarning ko‘pchiligi AQSh bilan yigirma yil davom etgan urush davrida o‘lim va vayronagarchilikdan qo‘rqib Islomiy Amirlikni qo‘llab-quvvatlashdan tiyilgan edi.
Shuningdek, Islomiy Amirlik foizdan xoli shar’iy iqtisodiy tizimni muvaffaqiyatli yo‘lga qo‘yish orqali dunyodagi noto‘g‘ri tizim tarafdorlari ilgari surgan foizsiz iqtisodiyot faoliyat yurita olmaydi degan tasavvurni ham rad etdi. Tinchlik davrida Islomiy Amirlikning amaliy va sokin da’vati shunchalik ta’sirchanki, u minglab ma’ruza va nasihatlardan ham ko‘proq ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Agar Islomiy Amirlik hanuz urush holatida bo‘lganida, Afg‘onistonda foizga asoslangan tizimni bekor qilish deyarli imkonsiz bo‘lardi.
Shuni anglash kerakki, riboni yo‘q qilish borasidagi buyuk ilohiy hukm aynan tinchlik sharofati bilan amaliy hayotda namoyon bo‘lish imkoniga ega bo‘ldi. Qur’on va Sunnat da’vati uchun yana imkoniyatlar yaratildi, masjid va diniy madrasalar faoliyati qayta jonlandi, Islomiy muhit yana kengaydi.
Shu munosabat bilan yana bir jihatni yodda tutish kerakki, AQSh Afg‘onistonda bo‘lgan davrda masjidlarda ovoz kuchaytirgichlardan foydalanishga ruxsat berilmagan. Hozir esa barcha namozlar ovoz kuchaytirgichlar orqali e’lon qilinib, azon va jamoat namozi haqida odamlar xabardor qilinmoqda. Natijada musulmonlar ishlarini to‘xtatib, masjid tomon yo‘l olmoqda.
Shuningdek, tinchlik tufayli Amr bil ma’ruf va nahy anil munkar idorasi ham faoliyat yuritmoqda. Allohning hududlari ijro etilmoqda. Bir hadis mazmunida bir shar’iy haddning yer yuzida ijro etilishi shunchalik katta baraka keltiradiki, bir necha yil davomida yog‘adigan yomg‘ir ham bunday barakaga teng kela olmasligi bayon qilingan.
Ammo urush davrida bularning hech birini amalga oshirish imkoni bo‘lmas edi. Aksincha AQSh bilan urush shu darajaga yetgan ediki, ular hatto Tolibonni tanqid qilib: Nega Tolibon islomiy jazolarni amalga oshirmoqda? deb savol qo‘ygan edi.
Albatta islomiy jazolar Islomning mukammal manzarasini tashkil etuvchi barcha jihatlar emas. Ular sog‘lom va tinch jamiyatni asrash hamda ijtimoiy xavfsizlikni qayta tiklash vositalaridan biridir. Maqsad shuki Islomni to‘g‘ri anglamoqchi bo‘lgan inson faqat Allohning hududlari yoki islomiy jazolar bilan cheklanib qolmasligi, balki Islomning barcha ta’limotlari e’tiqodlari hukmlari va hikmatlarini o‘rganishi lozim.
Bundan tashqari, aynan shu tinchlik sharofati bilan Guantanamo qamoqxonasidagi ayrim mahbuslarni diplomatik yo‘llar orqali ozod qilish ham mumkin bo‘ldi. Urush sharoitida esa bu mahbuslarning ozod etilishi yo imkonsiz yoki nihoyatda katta qiyinchiliklar bilan amalga oshirilishi mumkin edi.
Chunki Islomda inson hayotining hurmati shu qadar yuksakki hatto urush holatida ham qurolsiz kishilar ayollar va bolalarning hayotini asrashga buyurilgan. Shunday ekan millionlab musulmonlarning jonini mol-mulkini va sha’nini himoya qiladigan tinchlik inshaalloh, Alloh taoloning irodasiga eng ko‘p muvofiq keladigan tinchlikdir.
Iqtisodiy va moliyaviy jihatdan ham Doha kelishuvi katta yutuqdir. Agar urush davom etganida bugungi kunda Afg‘onistondagi infratuzilma qurilishi xalqaro savdo va iqtisodiy taraqqiyot loyihalari faqat qog‘ozda qolib ketgan bo‘lardi.
Mazkur shartga ko‘ra, bir tomondan, Islomiy Amirlik Afg‘oniston hududidan AQShga qarshi foydalanilmasligiga kelishgan bo‘lsa ikkinchi tomondan aynan shu shart dushmanning qo‘lini ham bog‘lab, uning Afg‘onistonga aralashishi uchun axloqiy va siyosiy bahonasini yo‘qqa chiqardi. Bu esa AQSh o‘nlab yillar davomida Afg‘onistondagi hukmronligi va aralashuvini davom ettirish uchun foydalanib kelgan bahona edi.
Shu sababli Afg‘oniston hududidan boshqalarga qarshi foydalanmaslik majburiyatini olish hech qachon zaiflik yoki jihoddan voz kechish belgisi emas balki puxta o‘ylangan siyosiy va diplomatik siyosat bo‘lib Islomning tinchlikparvar va adolatli qiyofasini dunyoga namoyon etgan.
Mazkur kelishuv, undan keyin Islomiy Amirlikning hokimiyatga kelishi va amalga oshirgan ishlari dunyoga yana bir haqiqatni ko‘rsatdi: Islom haqiqatan ham nihoyatda barakali tizimdir. Urush sharoitida esa bu haqiqat bunday shaklda namoyon bo‘lishi mumkin emas edi.
Yuqoridagi tafsilotlardan ma’lum bo‘ladiki, tinchlik davridagi fikriy, iqtisodiy va diplomatik faoliyatlar urush maydonidagi porox va qurol kuchiga qaraganda ancha uzoq muddatli va barqaror natijalar beradi. Bu Islom o‘zining buyuk va ulug‘vor sivilizatsiya sifatidagi haqiqiy salohiyatini namoyon etishi mumkin bo‘lgan davrdir.
