Hijoz Tamim
G‘azo – O‘rta yer dengizi bo‘yida joylashgan kichik hudud bo‘lib, dunyoning eng zich va eng inqirozli hududlaridan biri hisoblanadi. O‘nlab yillar davom etgan bosib olish, urushlar, siyosiy beqarorlik va insoniy inqirozlar bu hududni global yangiliklar markaziga aylantirgan. Quyidagi tahlilda G‘azoning tarixiy, siyosiy, iqtisodiy, sog‘liqni saqlash va insoniy holati chuqur o‘rganilib, ushbu hududning hozirgi holati haqida aniq tasvir berishga harakat qilingan.
- Tarixiy fon
1.1 Usmonlilar imperiyasi va Britaniya mandat davri:
G‘azo 16-asrdan to 1917-yilgacha Usmonlilar imperiyasi nazorati ostida bo‘lgan. Birinchi jahon urushidan so‘ng esa hudud Britaniya mandatiga o‘tib, Falastinni bo‘lish asoslarini qo‘ygan.
1.2 1948-yil urushi va bosib olish:
Isroil rejimi tuzilgani e’lon qilingach, arablar va isroilliklar o‘rtasida urush boshlandi. G‘azoni Misr harbiy nazoratga oldi, ammo 1967-yilda Isroil uni bosib oldi. Falastin xalqi bu bosib olishga ko‘p marta qarshi chiqqan – 1987-yilgi Intifoda (qo‘zg‘olon) buning eng yorqin namunasi hisoblanadi.
1.3 Oslo kelishuvi va HAMAS hokimiyati:
1993-yilgi Oslo kelishuviga binoan, G‘azza qisman Falastin ma’muriyatiga topshirildi. 2007-yilda esa HAMAS saylov orqali hokimiyatni qo‘lga kiritib, hududga to‘liq egalik qildi. Shundan so‘ng, Misr va Isroil tomonidan G‘azoga kuchli blokada o‘rnatilib, uni butunlay yakkalashdi.
- Geografiya va aholi
G‘azoning maydoni 365 kvadrat kilometr. 2025-yilgi taxminlarga ko‘ra, aholisi 2.35 million kishiga yetadi. Har kvadrat kilometrga taxminan 40,000 kishi to‘g‘ri keladi, bu esa uni dunyodagi eng zich joylashgan hududlardan biriga aylantiradi.
- Insoniy inqiroz
3.1 Sog‘liqni saqlash holati:
Urushlar natijasida G‘azzaning sog‘liqni saqlash tizimi deyarli butunlay falaj bo‘lgan.
35 ta shifoxonadan atigi 22 tasi qisman faol. 153 tibbiy markazdan 76 tasi cheklangan holda faoliyat yuritmoqda.
213,085 ta diareya holati qayd etilgan, shundan 104,213 tasi 5 yoshdan kichik bolalarda aniqlangan. Gepatit A holatlari keng tarqalgan va poliomiyelit (bolalar falaji) virusi ham oqava suvda topilgan.
Dori vositalari tanqis: chegaralar yopilganligi sababli saraton, surunkali kasalliklar va operatsiyalar uchun zarur bo‘lgan dori-darmon va asbob-uskunalar mavjud emas.
3.2 Oziq-ovqat inqirozi:
Ocharchilik xavfi: Taxminan 1.84 million odam og‘ir oziq-ovqat tanqisligiga duch kelmoqda, ulardan 133,000 kishi ocharchilik holatida yashamoqda.
Ta’minot tizimidagi muammo: «Gumanitar G‘azza Jamg‘armasi» orqali tarqatiladigan oziq-ovqat tizimi ishlamayapti va bu ko‘plab o‘limlarga sabab bo‘lmoqda.
Oziq-ovqat omborlariga hujum: Deir al-Balah shahrida oziq-ovqat tanqisligi sababli minglab odamlar BMT oziq-ovqat dasturining omboriga bostirib kirgan va bu to‘rt kishining halok bo‘lishiga olib kelgan.
3.3 Ko‘chirilish:
Taxminan 1.9 million kishi o‘z uyini tark etishga majbur bo‘lgan, bu hudud aholining 85 foizini tashkil qiladi. Ko‘pchilik vaqtincha lagerlarda nihoyatda og‘ir sharoitlarda yashamoqda.
- Iqtisodiy holat
2023-yilda yalpi ichki mahsulot (YAIM) 81.3% kamaygan, ishsizlik 79.3% ga yetgan, kambag‘allik darajasi esa 74.3% ni tashkil qilgan.
Taxminan 37,379 ta bino vayron bo‘lgan. Suv, elektr, sog‘liqni saqlash kabi asosiy infratuzilmalar deyarli yo‘q qilingan.
- Joriy urush (2023–2025)
2023-yil 7-oktabrda HAMAS mujohidlari Isroilning doimiy tajovuzlariga javoban harbiy harakatlarni boshladi va natijada taxminan 1,200 isroillik o‘ldirildi.
Isroil javoban G‘azoga keng ko‘lamli hujum boshladi. 2025-yil may holatiga ko‘ra, 54,000 dan ortiq falastinlik shahid bo‘lgan, 112,000 dan ortig‘i yaralangan.
- Xalqaro javob
Xalqaro hamjamiyat ushbu voqealarga bo‘lgan munosabatda bo‘lingan: ayrimlar Isroilni qo‘llab-quvvatlasa, boshqalar Falastin xalqining huquqlarini himoya qilmoqda.
BMT, xalqaro tashkilotlar va insonparvarlik muasasalari zudlik bilan yordam ko‘rsatishni so‘ragan.
2025-yil mart oyida arab mamlakatlari Falastin texnik hukumatini tuzish va BMT tinchlikparvar kuchlarini joylashtirish tashabbusini ilgari surdi, ammo Isroil bu taklifni rad etdi.
- Qayta qurish ehtiyojlari
Iqtisodiy tiklanish: BMTga ko‘ra, G‘azo iqtisodini urushdan avvalgi holatga qaytarish uchun o‘nlab milliard dollar va bir necha o‘n yillik vaqt zarur.
Insoniy taraqqiyot: Inson taraqqiyot indeksi (HDI) 0.408 darajagacha pasaygan, bu 1955-yildagi ko‘rsatkichga teng. Bu 69 yillik taraqqiyotning yo‘q qilinishini bildiradi.
- G‘azoning kelajagi
G‘azoning kelajagi hanuz mavhum. Agar xalqaro hamjamiyat, mintaqaviy o‘yinchilar va tomonlar siyosiy yechimga sodiq bo‘lmasalar, inqiroz yanada chuqurlashadi. G‘azoni qayta tiklash uchun katta investitsiyalar, uzoq muddatli majburiyatlar va ishonch muhitini yaratish zarur.
G‘azo o‘nlab yillar davomida urush, bosib olish va insoniy inqirozlarning qurboni bo‘lib kelgan. Bu yer geografik jihatdan yopiq hudud bo‘lishi bilan birga, insoniy iztirob, siyosiy muvaffaqiyatsizlik va global loqaydlikning jonli ramzidir. Agar xalqaro hamjamiyat adolat, insonparvarlik va barqaror yechim sari harakat qilmasa, bu inqiroz yanada chuqurlashadi.
