Abu Umayr Afg‘oniy
IShID haqida so‘z yuritishdan avval mavzuni yaxshiroq anglash uchun Iroqning Baas partiyasi bilan qisqacha tanishib chiqish maqsadga muvofiqdir. Chunki IShID rahbariyatining qariyb 95 foizini Baas partiyasi a’zolari tashkil etgan edi.
Arab Sotsialistik Baas partiyasi (Hizb al-Ba’ath al-‘Arabi al-Ishtirakiy) 1947-yilda Damashqda tashkil etilgan bo‘lib, uning asoschilari quyidagilar edi.
Mishel Aflaq: nasroniy arab mutafakkiri.
Salohiddin Bitor: sunniy arab, dunyoviy musulmon.
Zakiy al-Arsuziy: arab millatchi mutafakkiri.
«Baas» so‘zi «qayta uyg‘onish» yoki «yangidan tiklanish» ma’nosini anglatadi. Ularning maqsadi shundan iborat ediki barcha arablar dini mazhabi e’tiqodi va qarashlaridan qat’i nazar birlashib, yagona xalq sifatida harakat qilishlari kerak edi. Ular ochiqchasiga: «Din mazhab va e’tiqodni chetga suring arab millati sifatida birlashing shunda buyuk arab millati vujudga keladi» degan shiorni ilgari surardilar.
Baaschilar odatda insonlarni ikki toifaga arab va ajamga ajratardilar. Ularning fikricha, arab xalqlari kuchli milliy ittifoq tuzib G‘arbning hukmronligi va ta’siridan xalos bo‘lishlari lozim edi.
Ularning nazarida arab davlatlari o‘rtasidagi chegaralar hududlarning alohida mamlakatlarga bo‘linishi mafkuraviy kelishmovchiliklar hamda din va e’tiqod asosidagi tafovutlar arab xalqiga katta zarar yetkazgan.
Mazkur partiya Suriyada 1963-yilda Hofiz Asad boshchiligida Iroqda esa 1968-yilda Ahmad Hasan al-Bakr va Saddam Husayn rahbarligida davlat to‘ntarishi orqali hokimiyatni egalladi va har ikki mamlakatda o‘nlab yillar hukmronlik qildi.
Baas partiyasining Islomga oid asosiy dunyoviy qarashlari quyidagilardan iborat edi:
Islom va siyosat bir-biridan ajratilishi kerak.
Islom davlat qonunchiligining asosi bo‘lmasligi kerak.
Din va Islom har bir insonning shaxsiy ishi hisoblanadi.
Islomiy mafkura va diniy e’tiqod arablar uchun xavf hamda bo‘linish omilidir.
Islomiy harakatlar va Islomiy mafkura eng katta tahdid hisoblanadi.
Islomiy tafakkur va Islomiy harakatlar arab olamidan butunlay yo‘q qilinishi kerak.
Shu sababli Baaschilar Suriyaning Hama shahrida «Ixvonul-muslimin»ga mansub islomiy harakat tarafdorlarini tarixdagi eng dahshatli qatliomlardan birida qirib tashladilar. Iroqda esa Saddam Husayn barcha islomiy harakatlarni bostirdi va yo‘q qildi. U minglab diniy ulamolarni qatl ettirdi yoki qamoqqa tashladi.
Baas partiyasi katta darajada sotsializm mafkurasidan ta’sirlangan bo‘lib, jamoaviy iqtisodiyot, tenglik va dinning shaxsiy masala ekanligiga ishonar edi.
Baaschilar mafkurasi dinni shaxsiy masala deb bilganligi, din va siyosatni ajratganligi hamda diniy tafakkurni tahdid sifatida baholaganligi sababli ular Islomiy harakatlar bilan keskin qarama-qarshilikda bo‘lgan. Shu bois ular Shom hududida o‘nlab yillar davomida Islomiy oqimlarni bostirib, ularni yo‘q qilishga urindilar.
Shuni ham ta’kidlash lozimki, Baaschilar sotsialistik qarashlardan ta’sirlangan bo‘lsalar-da, G‘arb va kapitalistik tuzum bilan ham qarama-qarshilikda edilar.
Nima uchun G‘arb IShID loyihasini amalga oshirish uchun Baaschilarni tanladi?
O‘quvchida shunday savol tug‘ilishi mumkin: agar Baaschilar G‘arb mafkurasiga qarshi bo‘lgan bo‘lsa, nega G‘arb aynan ularni o‘z loyihasi uchun tanladi?
Muallifning fikricha, gap faqat Baaschilar haqida emas. Ko‘plab sotsialistlar, dunyoviylar va kommunistlar o‘z qarashlari hamda pozitsiyalarini juda tez o‘zgartirish xususiyatiga ega. Ularning asosiy maqsadi ko‘pincha hokimiyat, mansab, boylik va lavozimga erishish bo‘ladi.
Shu sababli bunday imkoniyat qayerda mavjud bo‘lsa, ular aynan o‘sha tizim bilan hamkorlik qilishga tayyor bo‘ladilar.
Bunga misol sifatida Afg‘onistondagi sotsialistlar, dunyoviylar hamda Xalq va Parcham oqimlari vakillarining turli siyosiy tuzumlarga qanday moslashganini keltirish mumkin.
Anvar ul-Haq Ahadi ilgari Xalq fraksiyasi va Sovet Ittifoqiga yaqin shaxslardan biri hisoblangan. Kommunistik davrda minglab afg‘onlar AQSh tarafdori va kapitalizmni qo‘llab-quvvatlovchi degan ayblov bilan o‘ldirilgan bo‘lsa-da, keyinchalik Ahadi AQSh qo‘llab-quvvatlagan Respublika davrida vazir lavozimiga tayinlandi.
Shuningdek, Hanif Atmar Sovet davrida hatto BBC radiosini tinglashni jinoyat deb bilgan bo‘lsa, keyinchalik Respublika davrida ichki ishlar vaziri, Milliy xavfsizlik kengashi rahbari va davlatning yuqori martabali amaldorlaridan biri sifatida faoliyat yuritdi.
Sarvar Donish ham Xalq hukumati davrida sudya bo‘lib ishlagan va G‘arb mafkurasini qo‘llab-quvvatlash aybi bilan ko‘plab insonlarni hukm qilgan. O‘sha davrda ana shunday ayblovlar bilan ko‘plab afg‘onlar qatl etilgan edi. Keyinchalik esa u G‘arb qo‘llab-quvvatlagan Respublika davrida prezidentning ikkinchi vitse-prezidenti lavozimini egalladi.
Bundan tashqari, Sovet urushi davrida AQSh va G‘arbga qarshi kurash shiorlarini ilgari surgan, bir milliondan ortiq afg‘onning halok bo‘lishiga va millionlab insonlarning boshpanasiz qolishiga sabab bo‘lgan ko‘plab Xalq va Parcham generallari bugungi kunda Yevropa va AQShda yashamoqdalar. Ilgari G‘arb mafkurasiga qarshi kurashgan ko‘plab kommunistlar esa bugun G‘arb mafkurasi va kapitalistik tizimni targ‘ib qilish bilan shug‘ullanmoqda.
Muallifning fikricha, G‘arb aynan sotsialistlar va dunyoviylarning mana shu zaif tomonini pul va mansab evaziga o‘z pozitsiyalarini tez o‘zgartirish xususiyatini yaxshi anglagan. Shu sababli ular IShID loyihasini amalga oshirish uchun Baas partiyasi a’zolarini tanlagan.
