Soroush Niksir
Birinchi qism: Xalifalik xayoli(ISHID)DAISh dunyoni qanday aldadi?
2014-yilda dunyo g‘ayrioddiy va dahshatli hodisaga guvoh bo‘ldi: (Iroq va Shom islomiy davlati) nomi ostida chiqqan bir guruh o‘zini e’lon qildi va hayratomuz tezlikda Iroq hamda Suriyaning keng hududlarini ishg‘ol qilib, o‘zini bemalol “Islomiy xalifalik” deb atadi.
Bu (xalifasiz xalifalik) na tarixiy va na xalqiy qonuniylikka asoslangan edi. U faqat qo‘rqitish va harbiy zo‘ravonlik bilan shakllangan edi.(ISHID)DAISh qatl etish sahnalari, tarixiy obidalarni vayron qilish va (islomiy hukumat) ostidagi yolg‘on hayotni ko‘rsatgan tahrirlangan videolar orqali o‘zining asl nafratli mahiyatini yashirishga urindi va o‘zini tobora kengayib borayotgan haqiqiy davlat sifatida ko‘rsatmoqchi bo‘ldi. Biroq bu faqat bir xayoldan iborat edi. Qisqa vaqtga dunyoni aldadi, lekin tez orada bu niqob yirtilib, uning yovuz va haqiqiy basharasi fosh bo‘ldi.
Bu (xalifasiz xalifalikning) tarafdorlari va rahbarlari, har doim xalifalik xayolida yurib, puxta rejalangan targ‘ibot va zo‘ravonlik vositasida quyidagi uch asosiy da’voni ilgari surdilar:
- Islomiy xalifalikni tiklash:
Bu guruhning eng asosiy xayolparasti Abu Bakr al-Bag‘dodiy o‘zini “Musulmonlarning xalifasi” deb atadi va xalifalikni qayta tiklaganini da’vo qildi. U(ISHID)DAIShni dunyodagi yagona qonuniy hukumat deb bilardi. Bu asossiz da’voni haddan tashqari ekstremistik diniy talqinlar bilan oqlashga urindilar. Biroq islomning buyuk ulamolari bu da’voni asossiz va botil xayol deb baholadilar.
- Shariat asosida hukumat:
(ISHID)DAISh o‘z qarshilarini qatl qilish, toshbo‘ron va qullik kabi shafqatsiz qonunlarni “ilohiy hukmlar” deb e’lon qilib, o‘zini shariat asosida hukm yurituvchi davlat deb ko‘rsatdi. Ammo ayonki, bu (qonunlar) pok islom shariatidan emas, balki dinni siyosiy va kuch vositasi sifatida suiiste’mol qilgan buzilgan talqinlardan kelib chiqqan edi.
- Muqarrar g‘alaba:
Mosul va Roqqa kabi shaharlarni bosib olish bilan (ISHID)DAISh o‘zini yengilmas kuch sifatida ko‘rsatdi. Ular hech qachon mag‘lubiyatga uchramasligini iddao qilar, ularning targ‘ibotchilari esa har qanday yutuqni oshirib ko‘rsatib, mag‘lubiyatlarni inkor etardilar.
Xalifalikning tashqi tuzilmasi
(ISHID)DAISh vahshiylari o‘zlarini qonuniy davlat sifatida ko‘rsatish uchun quyidagi davlatsimon tuzilmani yaratdilar:
Xalifalik kengashi: Harbiy va diniy rahbarlardan iborat bo‘lib, asosiy qarorlarni qabul qilardi.
Viloyatlar: Nazorat ostidagi hududlar (valilar) orqali viloyatlarga bo‘lingan (masalan: Halab, Ninova viloyatlari).
Davlat muassasalari: Urush vazirligi, razvedka hamda shahar xizmatlari (suv va elektr taqsimoti) kabi bo‘limlar mavjud edi. Ammo bu xizmatlar asosan ko‘rsatmacha, ya’ni namoyish uchun bo‘lgan.
E’tirof etish kerakki, bu (xalifalik) tuzilmasi yaltiroq, ammo qisqa umrli spektakl bo‘ldi.(ISHID)DAISh haqiqiy davlatlardan farqli o‘laroq, na barqaror iqtisodga, na xalqiy qo‘llab-quvvatlashga va na ichki sadoqatga ega edi. Ularning rahbarlari vaqtlarining aksar qismini ichki muxoliflarni bostirishga sarflar edilar, emaski mamlakatni samarali boshqarishga.
Nega bu tizim ichidan chiridi?
(ISHID)DAIShning qulashiga nafaqat tashqi hujumlar, balki quyidagi ichki ziddiyatlar ham sabab bo‘ldi:
- Zo‘ravonlikka tayanish:
(ISHID)DAISh hukumatni terror va qo‘rquv orqali yuritdi. Ammo bu usul qisqa muddatda ishladi, xolos. Ichki qarshiliklar kuchaygach, hatto ilgari tarafdor bo‘lganlar ham undan yuz o‘girishdi.
- Samarasiz rahbarlik:
Abu Bakr al-Bag‘dodiy 2019-yilda o‘ldirilgach, uning o‘rnini egallaganlar birlikni saqlab qola olmadilar. Mahalliy va markaziy qo‘mondonlar o‘rtasidagi ixtiloflar tizimni yanada zaiflashtirdi. Shunday qilib, bu (xalifalik) yana xalifasiz qoldi va tarafdorlari esa xalifalik xayolida adashib yurdi.
- Urush girdobidagi iqtisod:
Hukumat va davlat qurilishi uchun iqtisod asosiy ustun hisoblanadi. Ammo (Islomiy davlat) deb o‘zini atagan bu guruhda iqtisod degan narsa yo‘q edi. Uning daromadi talonchilik, neft savdosi va tahdid orqali to‘planardi. Bu manbalar esa dushmanlar ilgari surilgan sari quridi. Pul bo‘lmasa, eng sodiq jangchilar ham motivatsiyasini yo‘qotdi.(ISHID) DAISh rahbarlari esa tobora xorlik va yalang‘och haqiqat botqog‘iga botdi.
- Hudud yo‘qotilishi:
2017-yilda Mosul va 2019-yilda Roqqa mag‘lubiyatlari bilan (ISHID)DAISh faqat geografik bazalarini emas, balki o‘zlari orzu qilgan (abadiy xalifalik) afsonasini ham yo‘qotdi.
Xulosa:
Tarix va tajriba shundan dalolat beradiki,(ISHID)DAISh hech qachon davlat bo‘lmagan – u nafratli bir guruh, terror mashinasidan iborat edi. U faqat qo‘rquv, vahshiylik va zo‘ravonlik orqali yashadi. Ammo bu vositalar samarasiz bo‘lib qolgach, (xalifalik) degan xayol ham parchalanib ketdi.
