Akbar Jamol
Agar biror xorijiy kuch davlatning milliy mustaqilligiga tajovuz qilsa, bu albatta uning tanklari chegaradan o’tganini yoki harbiy samolyotlari o’sha davlat osmonida parvoz qilayotganini anglatmaydi. XXI asr geosiyosatida eng xavfli urushlar shunday urushlarki, ularda hatto birorta ham o’q uzilmaydi; ular faqat turli bitimlar, qarz shartnomalari hamda jamiyatning ijtimoiy jihatdan zaif qatlamlaridagi ruhiy bo’shliqlardan foydalanish orqali olib boriladi.
Davlat tizimi ichkaridan zaiflashganda, xorijiy kuchlar xuddi termitalardek uning tuzilmasiga kirib boradi va asta-sekin mamlakatning hayotiy ahamiyatga ega tarmoqlari ustidan nazoratni mustahkamlaydi. Bunday yashirin ta’sirni (Infiltration) anglash uchun uning iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy qirralarini o’zaro chambarchas bog’liq bo’lgan halqalar sifatida tahlil qilish zarur.
Avvalo iqtisodiyotning strategik tarmoqlari ustidan hukmronlik va «qarz diplomatiyasi» masalasiga to’xtalamiz. Agar biror davlatdagi xorijiy ta’sirning eng yaqqol belgisini izlasak, odatda uni iqtisodiyot sohasida ko’ramiz. Xalqaro moliyaviy munosabatlar adabiyotida bu usul «Debt Trap Diplomacy» (qarz tuzog’i diplomatiyasi) deb ataladi. Ushbu strategiyada qudratli davlat yirik infratuzilma loyihalarini amalga oshirish uchun rivojlanayotgan yoki iqtisodiy jihatdan zaif davlatga milliardlab dollar miqdorida qarz beradi.
Dastlab bunday loyihalar taraqqiyot va farovonlikka umid uyg’otadi.
Ammo mezbon davlat iqtisodiy inqiroz yoki boshqaruvdagi zaiflik sababli qarzning asosiy summasi va yuqori foizlarini qaytara olmay qolsa, bu o’yinning asl mohiyati namoyon bo’ladi. Bunday vaziyatda naqd pul o’rniga «Debt-for-Equity Swap» (qarzni mulkka almashtirish) mexanizmi ishga tushiriladi.
Mazkur siyosatning eng mashhur namunasi Shri-Lankadagi Hambantota portidir. Shri-Lanka ushbu port qurilishi uchun olingan qarzlarni qaytara olmagach, portni va uning atrofidagi minglab gektar yerlarni qonuniy ravishda 99 yil muddatga Xitoyga topshirishga majbur bo’ldi.
Bunday ta’sir faqat portlar bilan cheklanmaydi, balki davlatlarning energetika va gaz tarmoqlarini ham qamrab oladi. Masalan, agar Pokiston aylanma qarzlar (Circular Debt) sababli Sui Northern Gas Pipelines kabi strategik kompaniyalarining aksiyalari yoki boshqaruvini xorijiy kompaniyalarga topshirishga majbur bo’lsa, amalda u iqtisodiy mustaqilligining muhim qismini boy bergan bo’ladi.
Gaz va elektr taqsimot tarmoqlari haqidagi ma’lumotlar hamda ular bo’yicha qaror qabul qilish vakolati xorijiy tomonlarga o’tsa, narxlarni belgilash, energiya taqsimotining ustuvor yo’nalishlarini aniqlash va hatto aholini qo’llab-quvvatlashga oid qarorlar ham endi to’liq hukumat ixtiyorida bo’lmaydi.
Agar davlat iqtisodiy jihatdan mutlaqo ojiz holatga tushib qolsa, bunday cheklangan nazorat vaqt o’tishi bilan to’liq egalikka aylanishi ham mumkin.
99 yoki 100 yillik ijara davrida xorijiy kuchlar ushbu aktivlardan maksimal iqtisodiy foyda oladi va xalqaro sudlarning huquqiy himoyasiga tayangan holda mahalliy hukumat hamda ichki sudlarning qarshilik ko’rsatish imkoniyatini keskin cheklaydi.
Ijara muddati tugaguniga qadar esa odatda ushbu aktiv iqtisodiy qiymatini yo’qotgan bo’ladi yoki kuchlar o’rtasidagi nomutanosiblik mezbon davlatni shartnomani yana uzaytirishga majbur qiladi.
Milliy mustaqillikka ta’sir o’tkazishning ikkinchi muhim vositasi axborot urushi va mafkuraviy ustunlikdir. Iqtisodiy ta’sir bilan bir qatorda, tafakkur va jamoatchilik fikri maydonida ham jimjit hujum olib boriladi. Har qanday kuch biror tizimni ichkaridan o’zgartirmoqchi bo’lsa, avvalo xalqning va qaror qabul qiluvchi doiralarning dunyoqarashini o’zgartirishga urinadi.
Agar ommaviy axborot vositalari, ta’lim dasturlari va ilmiy markazlar kutilmaganda ma’lum bir xorijiy davlat manfaatlariga mos keladigan biryoqlama qarashlarni targ’ib qila boshlasa, bu mafkuraviy ta’sirning belgisi sifatida baholanishi mumkin.
Natijada milliy madaniyat va an’analar eskilik qoldig’i sifatida ko’rsatiladi, begona turmush tarzi esa «zamonaviylashuv» nomi ostida jamiyatga sindiriladi. Shu tariqa jamiyat asta-sekin o’zining mafkuraviy va milliy ildizlaridan uzoqlashadi.
Ijtimoiy tarmoqlardagi muvofiqlashtirilgan targ’ibot kampaniyalari, milliy birlikni zaiflashtirish va xorijiy maqsadlarni milliy manfaat sifatida ko’rsatish ham ayni jarayonning bir qismidir.
Masalan, Pokistonning amaldagi mudofaa vaziri Xoja Muhammad Osifning mamlakat parlamenti rasmiy hujjatlarida qayd etilgan bayonotiga ko’ra: AQSh Markaziy razvedka boshqarmasi (CIA)ning Pokiston yoshlarini Afg’onistonda Sovet Ittifoqiga qarshi urushga jalb etish talabi asosida jihodga oid mavzular Pokiston ta’lim dasturiga kiritilgan edi.
Xorijiy razvedka ta’sirining eng muhim yo’llaridan yana biri ichki muammolar bilan xorijiy proksi guruhlar o’rtasidagi strategik bog’liqlikdir.
Bu jarayonning eng murakkab bosqichi xorijiy ta’sir ichki adolatsizlik, uzoq davom etgan ijtimoiy muammolar va iqtisodiy tengsizlik bilan qo’shilib ketganida yuzaga keladi. Dunyoning hech bir nuqtasida qurolli harakatlar faqat xorijdan moliyalashtirish hisobiga birdaniga vujudga kelmaydi. Buning uchun doimo kamsitish, huquqlardan mahrum etilish va hukumat bosimi tufayli shakllangan ijtimoiy zamin zarur bo’ladi.
Balujiston Ozodlik Armiyasi (BLA) va Kashmirdagi ayrim norozilik harakatlari haqidagi qarashlar ham ko’p jihatdan ana shunday ijtimoiy-siyosiy sharoit mahsulidir.
Mintaqa aholisi o’z hududidan qazib olinayotgan tabiiy boyliklar, jumladan Sui gazi va foydali qazilmalar butun mamlakatga foyda keltirayotganini, biroq o’zlari eng oddiy imkoniyatlardan ham mahrum qolayotganini hamda qonuniy va siyosiy yo’llar orqali o’z huquqlarini himoya qila olmayotganini ko’rsa, ular asta-sekin mavjud tizimda bu tengsizlik doimiy bo’lib qolishiga ishonch hosil qiladi.
Ana shunday ruhiy muhit qurolli guruhlar uchun qulay sharoit yaratadi. Natijada ular CPEC kabi yirik loyihalarni va xorijlik muhandislarni nishonga oladilar, chunki ular bunday loyihalarni o’zlariga nisbatan ekspluatatsiya ramzi deb hisoblaydigan hukumatni zaiflashtirish vositasi sifatida ko’radilar.
Shu bosqichda mahalliy noroziliklar va xorijiy manfaatlardan foydalanish bir-biriga qo’shilib ketadi. Xalqaro munosabatlar adabiyotida bu hodisa Marriage of Convenience (manfaatlar asosidagi vaqtinchalik ittifoq) deb yuritiladi.
Bir tomondan qurolli guruhlar o’z operatsiyalarini amalga oshirish uchun moliyaviy mablag’, zamonaviy qurol-aslaha, sun’iy yo’ldosh aloqa tizimlari va chegaraning narigi tomonidagi xavfsiz boshpanalarga muhtoj bo’ladi.
Ikkinchi tomondan esa mintaqaviy yoki global kuchlar o’z raqiblarining ta’sirini cheklash maqsadida aynan shu guruhlardan strategik vosita sifatida foydalanadi.
Bunday tashqi o’yinchilarning maqsadi mahalliy aholi huquqlarini himoya qilish emas, balki raqiblarini zaiflashtirishdir. Ular xalqning haqiqiy muammolaridan faqat o’z strategik manfaatlari yo’lida vosita sifatida foydalanadilar.
Shunga qaramay, xorijiy josuslik tarmoqlariga qarshi kurashning asosiy yo’li faqat razvedka organlarini kuchaytirish emas. Bundan ham muhimroq omil davlat boshqaruvi san’ati (Statecraft) ni samarali qo’llashdir.
Davlat bunday ko’p qatlamli va murakkab xorijiy ta’sirga duch kelganda, odatda faqat xavfsizlik va harbiy choralarni kuchaytirishga urinadi.
Josuslarni qo’lga olish, harbiy operatsiyalar o’tkazish va qurolli guruhlarni bostirish odatiy usullar hisoblanadi. Ammo davlat boshqaruvi va milliy xavfsizlikning asosiy tamoyiliga ko’ra, bu choralar faqat og’riq qoldiruvchi dori (Painkiller) singari ta’sir qiladi ya’ni kasallik alomatlarini kamaytiradi, ammo uning ildizini yo’q qilmaydi.
Agar josus qo’lga olinsa yoki biror tarmoq tugatilsa-yu, ammo xalqning muammolari o’z holicha qolsa, xorijiy kuchlar o’rniga yana boshqa tarmoqni yaratishi mumkin.
Barqaror va uzoq muddatli yechim shundan iboratki, davlat kuch ishlatishga emas, balki siyosiy yechim, adolat va fuqarolarning huquqlarini ta’minlashga ustuvor ahamiyat bersin. Fuqarolar o’zlarining qonuniy, iqtisodiy va ijtimoiy huquqlaridan to’liq foydalana olsalar hamda o’z hududidagi tabiiy boyliklardan birinchi navbatda o’zlari manfaatdor bo’lishlariga ishonsalar, qurolli guruhlarning targ’iboti asta-sekin o’z jozibasi va ta’sirini yo’qotadi.
Xalq bilan davlat o’rtasidagi ishonch qayta tiklangach, jamiyat xorijiy josuslar va fitna tashkilotchilariga boshpana berishga ehtiyoj sezmaydi. Natijada begona kuchlarning ijtimoiy tayanchi ham yo’qoladi.
Shu sababli har qanday davlatning milliy mustaqilligini himoya qilish faqat katta armiya yoki kuchli razvedka tizimiga ega bo’lish bilan emas, balki eng avvalo davlat va xalq o’rtasidagi ishonchning mustahkamligiga bog’liq.
Iqtisodiy qaramlik va ichki adolatsizlik xorijiy aralashuv uchun eng qulay imkoniyat yaratadigan ikki asosiy zaiflikdir.
Davlatlar o’z fuqarolarini boshqaruvdan chetlatishda davom etar ekan, xorijiy ta’sir ularning milliy mustaqilligiga soya solishda davom etadi hamda strategik boyliklar va milliy aktivlar iqtisodiy shartnomalar niqobi ostida asta-sekin xorijiy tomonlar qo’liga o’tib boradi.
