Horis Ubayda
Bu shaharning qamali ellik bir kun davom etdi va oxir-oqibat shahar fath etildi. Ushbu buyuk g‘alaba amalga oshgan kun hijriy 857-yil Jumodul oxir oyining o‘ninchi kuni, seshanba edi.
Shahar fath qilingach, Sulton nasroniylarning eng katta cherkovi bo‘lgan Ayasofiyada juma namozini ado etdi. Bu bino ulkan gumbazga ega bo‘lib, uning balandligi go‘yo osmongacha cho‘zilgandek edi. U o‘zining mustahkamligi jihatidan Misr ehromlariga o‘xshab, nihoyatda pishiq va bardoshli qurilgan edi; balandligi jihatidan ham ehromlar bilan tenglashardi.
Sulton Istanbulda ilm va ma’rifat asoslarini shunday mustahkam barpo etdiki, uning yo‘qolishi va zavolga yuz tutishidan hech qanday xavotir yo‘q edi. U ulkan gumbazlari va keng darvozalari bo‘lgan ko‘plab madrasalar qurdirdi. Ularning kirish joylari keng va qulay edi hamda barchasi uchun mukammal va tartibli ta’lim dasturi belgilandi. Alloh taolo uni eng oliy darajalarga yetkazsin, unga eng yaxshi mukofotlarni ato etsin, ulug‘ ajr va ko‘p savoblar nasib qilsin.
Sulton kelajak uchun ham shunday martabalarni tayyorladiki, ularga erishish faqat katta mehnat va mashaqqat bilan mumkin edi. U dunyoviy muvaffaqiyatlar bilan bir qatorda, dunyo imkoniyatlaridan to‘g‘ri foydalanib, oxirat saodatini ham o‘zi uchun ta’minladi. U uzoq va yaqin shaharlardan buyuk olimlarni o‘z saroyiga taklif qilar, ularni qimmatbaho sovg‘alar bilan e’zozlardi hamda ularga nihoyatda mehr, kamtarlik va hurmat bilan muomala qilardi. Bu ulug‘ zotlar qatorida Mavlono Ali Qushchi, Fozil Tusiy, Alloma Kuroniy va boshqa mashhur olimlarni zikr qilish mumkin.
Ulamolar va olimlarning borligi barakasi bilan Istanbul dunyoning eng katta ilm markaziga aylandi hamda sharaf, ulug‘vorlik va taraqqiyot maskani sifatida shuhrat qozondi. Bu shahar har bir soha va hunarda yetuk olimlarni o‘z bag‘riga jamlagan edi. Hatto bugungi kunda ham Istanbul ulamolari islom olamining buyuk olimlari qatorida turadi, uning hunarmandlari esa o‘z ishlaridagi aniqlik, mahorat va ustaligi bilan mashhurdir. Bu yurt davlati ko‘plab ne’matlar va muvaffaqiyatlarga ega bo‘ldi.
Sulton Muhammad Fotihning musulmonlarga, ayniqsa din olimlariga ko‘rsatgan yaxshiliklari va xizmatlari shu qadar ko‘pki, ularni sanab tugatib bo‘lmaydi.
Alloh taolo uni o‘zining cheksiz rahmatiga olsin, xatolarini mag‘firat qilsin, undan rozi bo‘lsin va uning go‘zal nomini solih bandalar qatorida doimo yuksak va sharafli holda saqlasin.
